Pamir’den Ulupamir’e ; “ Van’ın Kırgızları”

Yıl 1979,Sovyetler Birliği’nin yayılmacı politikalarının uygulandığı zamanlar. Sovyetler Birliği Afganistan’ı işgal edince kuzeydeki Pamir yaylasında yaşayan Kırgız nüfusun bir kısmı çareyi Afganistan’ı terk etmekte bulur. Bu göç kararı o dönem hanları olan Hacı Rahmankul Kutlu’nun “Aksakal” adı verilen yaşlılar meclisini toplaması ile alınır. Bunun üzerine bir grup Kırgız, komşu ülke Pakistan’a göçer.



Yüksek rakım ve yayla hayatına alışan Kırgızlar, Pakistan’ın sıcak iklimine dayanamaz ve 450 Kırgız bu yüzden hayatını kaybeder. Grubun ileri gelenleri çözüm olarak Türkiye’ye gitmeyi önerirler. Türkiye’ye aldıkları göç kararını Pakistan’daki Türkiye büyükelçiliğine ileterek yardım talebinde bulunurlar. Yıl 1982’ dir ve 1980 ihtilalini yapan yönetimin elindedir. Dönemin Devlet Başkanı Kenan Evren Kırgızlardan gelen bu talebi kabul eder ve 1150 Kırgız Türk uçaklarıyla, başlarında hanları Rahmankul’la birlikte Adana’ya getirilir.


Daha sonra Malatya ve Van’ın değişik yerlerine dağıtılır. 1983’te iktidarı devralan başbakan Turgut Özal tarafından da Van’ın Erciş ilçesi Altındere köyünde inşa edilen konutlara yerleştirilir. Köyün ismi, Kırgızlar’ın isteğiyle Ulupamir olarak değiştirilir. Bugün köyde 3000 civarında Kırgız yaşamakta.

Kırgızlar her yıl Haziran ayında “ayran şöleni” adı verilen etkinlikler düzenleyerek kültürlerini ve kimliklerini yaşatmaya çalışıyorlar. Manas Destanı’ nın  okunması ile başlayan şenliklerde el sanatları,geleneksel kıyafetler, süs eşyaları sergileniyor. Şenliğin en ilgi çekici bölümü ise Gökböğrü (Buskaşı) denilen atlı yarışma. Aksakallı, kartal bakışlı yaşlı adamın “Atamızın yadigarı bu, adetimiz geleneğimiz yaşasın, haydi Bismillah” sözleriyle yaşları 18 ile 40 arasında değişen çekik gözlü süvarilerin atlarını mahmuzlamasıyla başlıyor yarışma.
 

Meydanın ortasında duran içi doldurulmuş oğlak postunu kapmaya çalışan atlıların haykırışlarına,nal sesleri ve seyircilerin tezahüratları eşlik ediyor Yaklaşık 20 dakika tozu dumana katan bu yarışmanın galibi ise, oğlak postunu önceden belirlenen hedefe, verilen sürede en fazla götüren oluyor.

Kırgızları ilginç kılan özelliklerinden bir diğeri de kültürlerini günlük hayata taşımaları. Özellikle kadınlar renkli hayatlarını geleceğe taşımaya kararlı görünüyorlar. Örneğin kadınlar başlarına beyaz, kızlar ise kırmızı örtü örtüyor. Bu aynı zamanda o kişinin evli ya da bekar olduğunu da gösteriyor.
 

Kırmızı örtülü genç kız bekar olduğunu anlatmaya çalışırken, pembe örtü kullanan ise nişanlandığını duyuruyor. Kıyafetler de yaşa göre değişiklik gösteriyor. Yaşlılar kırmızı ve kahverengi kumaşlardan yapılmış elbiseler giyerken, gençlerin tercihi ise daha çok kırmızı oluyor.

Köy halkının genel uğraşı hayvancılık. Van Tarım İl Müdürlüğü AB kriterlerine göre  havyancılığı teşvik etmek için Doğu Anadolu Bölgesi’nde başlatılan uygulamada pilot köy olarak Ulupamir’i  seçmiş. Proje kapsamında Kırgızlara küçükbaş hayvanlar dağıtılarak hayata geçirilmiş durumda.

Kadınlar hayvancılık dışında hem ev işleri yapıyor hem de kendi öykülerini anlatan birbirinden güzel el işlemeleri. Bunları daha sonra köyü ziyaret edenlere satarak ev ekonomisine katkıda bulunuyorlar.


Kırgız kültürünün yaşatıldığı bir başka alan ise yemekler. Yemeklerde etin eksik olmadığı sofralarda at sütünden yapılan kımız da özellikle gelen misafirlere ikram ediliyor. Kumuz adı verilen üç telli Kırgız çalgısı eşliğinde gençler hem çalıyor hem de söylüyor.

1990 yılında Ulupamir’de vefat eden son Pamir Hanı  Rahmankul Kutlu,ölüm döşeğinde halkına şu vasiyette bulunur; “Sizlere yeterince hizmet edemedim. Hakkınızı helal edin. Sizlerden isteğim dininizi ve Türklüğünüzü unutmamanız. Namazlarınızı zamanında kılın ve okumaktan geri kalmayın. ”Kırgızlar, Hanlarının bu vasiyetini yerine getirmek için çaba gösteriyorlar. Dillerini ve dinlerini yaşatmaya, kültürlerini gelecek kuşaklara aktarmaya çalışıyorlar. Ancak “okuyun” vasiyetini yerine getirdikleri pek söylenemez. Köydeki ilkokul seviyesinde olan okulu bitirenlerin çok azı lise ya da üniversiteye gidiyor.

Çeyrek asırdır Türkiye’de yaşayan genç, yaşlı Kırgızlar artık kendilerini Türkiye’nin bir parçası olarak görüyorlar. Orda bir köy var uzakta, o köyde Van’ın çekik gözlü yerlileri yaşamakta…

Kaynak : Gazeteci Haşim SÖYLEMEZ   
 

A.Fatih SÖNMEZ Hakkında

1969 Rize Çamlıhemşin doğumlu. Ziraat mühendisi. Son altı yıldır fotoğrafla uğraşıyor. Çalışmaları çeşitli dergi, prestij yıllıkları, fotoğraf albümleri, kitaplar, takvim, kartpostal ve broşürlerde yayınlandı. Farklı zaman ve mekanlarda birçok dia gösterisi gerçekleştirdi. Ulusal ve uluslararası yarışmalarda 50’nin üzerinde ödül, 250 civarında da sergileme kazandı. Fotoğrafları başta Avusturya olmak üzere İspanya Hollanda, Makedonya, Romanya, Çin ve Katar’da karma sergilerde yeraldı. İnsan, doğa ve yaşam ağırlıklı çalışmalarına dijital ve analog yöntemlerle devam etmektedir.