Biyolojik Çeşitlilik

Kaç tür sayabilirsiniz? 60? 160? 500?

Çoğu doğa bilimci Dünya’da yaşayan tür sayısının 10 milyondan az olmadığı kanısında! Peki bu muhteşem çeşitlilik nasıl ortaya çıkmış?

Neden farklı bitki türleri var?

Gördüğünüz her farklı meyve ya da çiçek tipi neredeyse ayrı bir türe ait. Neden?

Bu sorulara verilen tatmin edici bilimsel cevap evrim kuramından geliyor. Farklı çevre şartlarına uyum sağlayan canlılar zaman içerisinde birbirinden farklı hale gelmiş ve böylece farklı türler ortaya çıkmıştır. Nitekim biyolojik anlamda türü, birbiriyle çiftleşemeyecek derecede farklılaşmış veya çiftleşse dahi üretken döller veremeyen veya bir canlı meydana getiremeyen canlılar olarak tanımlıyoruz. 

Doğa her zaman adil değildir. Çevre şartları zamana ve mekâna bağlı olarak değişiklik gösterir. Bir türün ancak bu değişen şartlara uyum sağlayan bireyleri hayatta kalır. Farklı şartlara uyum sağlayan bireylerin oluşturduğu farklı topluluklar ise zaman içerisinde birbiriyle çiftleşemez hale gelir; yani farklı türler ortaya çıkar. Bu türlere akraba türler denir. Akraba türler birbirlerinden ne kadar uzun süre önce ayrılmışsa birbirine o kadar az benzer.

İşte doğanın sergilediği muhteşem çeşitliliğin altında yatan mekanizma, ilk kez Darwin’in ileri sürdüğü, “doğal seçilim yoluyla farklı türlere ayrılma” ilkesine dayanan bu zarif mekanizmadır.

Fosiller

Bilim insanları bugünkü türlerin birbirleriyle olan akrabalık ilişkilerini anlamak için geçmişi yansıtabilecek veriler toplarlar. Bu verilerin en önemlileri fosillerden gelir. Geçmişte yaşamış olan canlılara ait taşlaşmış kalıntılar olan fosiller bize yaşamın geçmişine dair çok önemli bilgiler vermektedir. Örneğin omurgalı hayvanların ne zaman ortaya çıktığını, dinozor neslinin ne zaman tükendiğini, balinaların ne zaman karadan denizlere döndüğünü, böceklerin çiçekli bitkileri ne zaman tozlaştırmaya başladığını ve daha pek çok detayı fosillerden öğrenebiliyoruz.

Darwin, yaptığı geziler sırasında fosillere rastlamış, bunları incelenmek üzere İngiltere’ye göndermiştir. Fosiller,  Darwin ve ondan önceki doğa gözlemcilerini türlerin zaman içerisinde değiştiğini düşünmeye iten en önemli etken olmuştur. Çünkü fosiller bize hem günümüzde yaşamayan bazı canlıların geçmişte yaşamış olduğunu,  Dünya’daki canlı kompozisyonunun ve türlerinin de zaman içerisinde değiştiğini göstermiştir. Bunun en önemli kanıtı bir canlı grubuna ait fosillerin zamanda geriye gidildikçe bugünkü biçiminden farklılaştığının görülmesi olmuştur.

Jeoloji

Canlılar çoğu zaman cansız doğadan farklı bir varlık grubu gibi algılanırlar. Oysaki canlılarla cansızlar, sanılandan çok daha sıkı bir ilişkiler ağı içerisindedir. Atmosferdeki gazlar ve topraktaki mineraller gibi pek çok basit cansız madde canlıların şekillenişinde büyük öneme sahiptir. Toprakta yeterli azotun bulunmadığı coğrafyalarda evrimleşen bazı bitkilerin, böcekler gibi küçük hayvanları avlayacak şekilde evrimleşmesi bunun en çarpıcı örneğidir.

Cansız çevre sadece içerdiği maddelerle değil, doğa tarihine ilişkin tuttuğu kayıtla da evrimsel biyolojinin ilgi alanıdır. Tortul kayalar içerinde kalıp fosilleşen canlılar, bizlere milyonlarca yıl öncesine uzanan bir dönemin bilgisini taşır. Yeryüzünde yükselen dağların yamaçlarında gördüğümüz ve bir zamanlar deniz dibine çökelen maddelerce oluşturulmuş birikimlerin kimi zaman dikey doğrultuda olmaları, dünyanın ne kadar hareketli bir geçmişi olduğunun en belirgin kanıtıdır. Tüm bu hareketler neticesinde değişen yeryüzü koşulları canlıların seçilimi ve değişerek evrimleşmesine neden olan en belirgin kuvvetleri yaratır.

Savunma Mekanizmaları

Canlılar doğada tek başlarına yalıtılmış halde yaşamazlar; etkileşim halinde oldukları pek çok canlıyla ve cansız çevreyle birlikte yaşarlar. Bu birliktelik avlanma, rekabet gibi türler arası ve tür içi etkileşimlerin doğmasına neden olur ve bu tip etkileşimler cansız çevre ile birlikte doğal ve eşeysel seçilimin temel bileşenlerini oluşturur. Günümüzde gördüğümüz bütün canlı formlar bu etkileşimlerin sonucu oluşmuştur. Örneğin kaktüsler kurak iklimlere uyum sağlamıştır. Eğer kimsenin yaşayamayacağı bir ortamda yaşamanızı sağlayacak birkaç özelliğe sahip olabilirseniz, bu ortamda rekabetin bunaltıcılığından uzakta, rahatça yaşar, ürer ve çoğalırsınız. İşte kaktüslerin yaptığı da tam olarak budur: Yaprakları zaman içerisinde körelerek diken halini almıştır. Gövdesi su toplayacak şekilde özelleşmiştir. Hayatta kalmak için yoğun bir bitki örtüsüyle rekabet etmek zorunda değildir.

Canlıların birbirleriyle etkileşim halinde olmasının yarattığı görkemli sonuçlardan biri de bazı türlerde ortaya çıkmış olan taklit ve kamuflaj (mimigri) yeteneğidir. Zehirli ya da iri hayvanları taklit ederek avcıların gözünü korkutmak ya da sıklıkla üzerinde bulunduğu nesneye renk, şekil ve/veya desen bakımından benzeyerek avcıların gözüne hiç gözükmemek doğada yoğun olarak kullanılan stratejilerdir. Tür çeşitliliğinin en yüksek olduğu canlı sınıfı olan böcekler bu stratejiler bakımından çok özel ve çeşitli örnekler sunar.