BU BİR MAGRİTTE DEĞİLDİR!

Rene Magritte: 1898 - 1967

On dokuzuncu yüzyılın büyük Fransız ressamı Gustave Courbert, hiç melek görmediği için melek resmi yapamadığını söylemişti; bu sözü Magritte’de söylemiş olabilirdi. Döneminin ressamları özellikle gerçek üstücü ekolün ressamları kendi yarattıkları meleklerin ada şeytanların resimlerini yaparken, Magritte gözüyle gördüklerinin dışına çıkmadı.


O imgelerinin bilinçdışı korkuların ya da bastırılmış arzuların simgesi olarak yorumlanmasına inatla karşı çıktı. Çalışmaları düşten öte hayal gücümüze değil direkt beynimize seslenir. ”Tablolarım, özgür düşüncenin maddi işaretleri olarak tasarlanmıştır. Bu nedenle anlamda kusur etmeyen duyarlı imajlardır” sözü belki de gerçeğin sürekli sorgulanması izleyicide sürekli “gizem duygusu” uyandırırlar. Öte yandan Magritte’e göre gizem gerçeğin olasılıklarından biri değil ama gerçeğin olabilmesi için gerekli bir elemandır.                     

Magritte’in çalışmaları resim dilini anlatmaktan çok bir kavramın tanımı olarak ortaya çıkar çoğu kez. Ünlü düşünür ve yazar Michel Foucault bir keresinde “Ne gördüğümüzü söylememiz boşunadır; çünkü gördüğümüz söylediğimizin içine hiç bir zaman yerleşmiş değildir” demiştir. Şüphesiz Foucault’un resme ilgisinin görsel değil, daha çok sözel bir sebebi vardır.   

Magritte ve Foucault gibi alanlarında önemli iki insanı bir araya getiren ise René Magritte’in bir pipoyu model alan tablonun hemen altına yazmış olduğu “Ceci n’est pas une pipe” yani "Bu bir pipo değildir" cümlesidir (Foucault, söz konusu tablo için birde kitap yazmıştır).

Magritte, eğer yapmış olduğu pipo deseninin, altına "Bu bir pipo değildir" cümlesini koymasaydı, Foucault da bu konuyla ilgilenmeyecekti belki de. Peki, basbayağı bir piponun resmi olduğu hâlde tablodaki niçin bir pipo değildir. Bu sorunun cevabı her ne kadar resmin içinden bir cevap bekliyor gibi görünüyorsa da, temelde bir dil felsefesi sorunu vardır.

Birinci önermede “Bu bir pipo değildir” yazısı karşımıza kaligram olarak çıkmaktadır (kaligram yazının resme dönüşmüş halidir, mesela şelale yazısını ben şelale şeklinde yazarsam bu bir kaligram olur). ”Bu bir pipo değildir” yazısı burada yukarıdaki resmi işaret etmektedir. Yani yazı “ben bir pipo değilim” demektedir. Daha açık bir ifadeyle eğer alttaki yazı pipo şeklinde yazılabilseydi o zaman ona “Bu bir pipodur” diyebilecektik.

İkinci ve en önemli önerme ise “Bu bir pipo değildir” yazısının kavramsal olarak ortaya çıkmasıdır; “Bu bir pipo değildir”. Evet, bu bir pipo değildir. Gördüğünüz resimdeki sizin deyiminizle tabii ki de bir pipodur haklısınız ama hangi pipodur bu?

René Magritte’in oraya yazdığı belki de en önemli kelime ”bu” dur. Bu oradaki çizili pipoya işaret etmektedir. ”Bu bir pipo değildir” demektedir. ”Bu bir pipodur”. Ama hangi pipodur bu? Resimde yazıldığı gibi bu pipo değildir orası kesin. Peki, hangi pipodur? Bütün pipoları içine alan sizin gördüğünüz görebileceğiniz pipo kavramını içine alan, piponun bütün ilişkileriyle bağları kuran ve bize hepsini birden hatırlatan pipodur bu. Kavramın kendisidir. Yani o pipo benim ya da sizin kullandığınız bir pipo olabilir, tütünler değişik olabilir, içenleri hatırlayabilirsiniz, içenlerin birbirleriyle ilişkilerini vs… Pipo kavramı bize neyi hatırlatıyorsa, neyi gösteriyorsa BU O PİPODUR!. Ama, burada tek başına duran pipo değildir.

İşte, René Magritte’in yaptığı en önemli şey budur. Onu maddeden uzaklaştırıp kavrama yaklaştırmak. Yani yapılan çalışma artık kendi nesnesi olmaktan kurtulmuştur. Sonuçta üzerinde durulması gereken en önemli konu ister resim ister fotoğraf olsun eserin böyle bir kaosu işaret edip o boşluğa kapı açmasıdır.

O kapıdan başını uzatan seyirci, alışılmış duyumlara rastlamayacak ama bir “boşluğu” korkuyla hissedecektir. Bu bildik, somut bir korku değildir. Yalnızca bir histir. Kısaca izleyicinin yapıtı algılamasıyla işe girişilir ve o nesnenin sonradan algılanan şey olmadığı sezilir. O nedir? Ve o hangi düşüncedir?

Ali ALIŞIR

www.alialisir.com   

alialisir@hotmail.com  

ali@alialisir.com

FOTORİTİM ARŞİVİNDEN :

Ali Alışır : Düşlerin Konukları : Sanat ve Sanatçı
Ali Alışır : Düşlerin Konukları : J.D. Salinger
Ali Alışır : Düşlerin Konukları : Bir Serginin Ardından
Ali Alışır : Düşlerin Konukları : İlahi Dali
Ali Alışır : Düşlerin Konukları : Rüyasal Kurgular
Ali Alışır : Düşlerin Konukları : Sanatın Yeniden Doğuşu

Use By Author Permission Only.