FOTOĞRAF VE EDEBİYAT

Milan Kundera’yı çok severim. Her cümlesinin bende derin izler bıraktığına inanırım. Roland Barthes’ın “Camera Lucida” ve Susan Sontag’ın “Fotoğraf Üzerine” adlı kitapları ise her zaman yanımdadır. Her fotoğraf ile birlikte tekrar okur, fotoğraf kuramının bu iki temel taşının derinliklerine bir kez daha hayran olurum. Milan Kundera’nın “Ölümsüzlük” adlı romanını okurken romanda fotoğraf üzerine olan cümleler sanki Roland Barthes ve Susan Sontag’ın cümlelerini açıklıyordu. Metinler artarda geldi, ortaya bu yeni metin çıktı…

“Fotoğraf felsefi olarak dönüştürülemez (sözlerle anlatılamaz); ağırlıksız ve saydam bir kılıf gibi sardığı olumsalın yükü altındadır. Fotoğraflarınızı birisine gösterin, o da hemen kendininkileri gösterecektir size: BAK, BU benim kardeşim; BU da ben çocukken” vb. Fotoğraf “BAK” “GÖR” “İŞTE” nin karşılıklı söylenen şarkısıdır yalnızca; yüz yüzeyken parmakla gösterir, bu saf gösterme dilinden bir türlü kaçamaz.” [1]

Roland Barthes, Camera Lucida

“...Paul, bu gayet sevimli ziyaretçinin cazibesi altında neşeli, konuşkan, dost canlısı davranıyor ve gidip aile fotoğraflarının durduğu albümü bulup getirmeye karar veriyor. Ziyaretçi albümün sayfalarını karıştırıyor ama bazı fotoğraflar onda kararsızlık uyandırıyor. Mesela, Agnes ile Brigitte’i Eyfel Kulesi’nin altında gösteren resmi görünce soruyor. BU da nesi?

-Tanımadınız mı? BU Agnes diye karşılık veriyor Paul. ŞURADAKİ DE kızımız Brigitte!

-Biliyorum diyor ziyaretçi; ben ŞU yapıdan söz etmek istiyordum.

Paul şaşkınlıkla bakıyor ona: “Ama BU Eyfel Kulesi!”

-Aaa öyle mi diyor ziyaretçi, demek şu meşhur kule! Ve sanki dedenizin portresini göstermişsiniz gibi davranıyor: Demek o kadar sözü edilen büyükbaba BU. Sonunda onu gördüğüm için çok memnunum.”[2]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Her aile fotoğraflar yoluyla kendinin, portrelerden oluşan tarihsel bir kaydını –ailenin bütünlüğüne tanıklık eden taşınabilir bir görüntüler takımı- yapar.” [3]

Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine

“Fotoğrafı dönüştürebilmenin tek yolu onu değersiz bir şeye dönüştürmektir: ya çekmece, ya çöp kutusu. Fotoğraf yalnızca kağıdın genel (yok olabilir) kaderine sahip değildir; daha kalıcı yüzeylere yapıştırılsa da hala ölümlüdür.” [4]

Roland Barthes, Camera Lucida

Ama anne öldü ve baba ondan sonraya kaldı. Cenazeden on beş gün sonra, Agnes ve kız kardeşi Laura onu görmeye gittiklerinde, babayı salondaki masaya oturmuş, yırtılmış bir fotoğraf yığınının üzerine eğilmiş olarak buldular. Laura fotoğrafları kaparak bağırdı. Neden annemin fotoğraflarını yırtıyorsun? Agnes de felaketin üzerine eğildi. Hayır, bunlar özellikle annenin fotoğrafları değildi, daha çok babanın fotoğraflarıydı; ama bazılarında anne de babanın yanındaydı, birkaç tanesinde de tek başınaydı. Kızları tarafından suçüstü yakalanan baba tek kelime açıklama yapmadan susuyordu. [5]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Fotoğraf makinesinin her türlü kullanımında saklı olan bir saldırganlık vardır.” [6]

Roland Barthes, Camera Lucida

Yazıları okuyamayacak kadar yorgun olduğundan, bol miktardaki renkli fotoğraflara bakmakla yetiniyordu. Orta sayfalardaki büyük bir röportaj bir havacılık gösterisi sırasında meydana gelen bir felakete ayrılmıştı. Alevler içindeki bir uçak seyirci kalabalığının üzerine düşmüştü. Fotoğraflar dev boyutlardaydı, her biri çift sayfa kaplamaktaydı; elbiseleri tutuşan, derileri yanan, vücutları kıvılcımlarla sarılı insanların dehşet içinde dört bir yana koşuştuğu görülüyordu; Agnes gözlerini fotoğraftan ayıramıyor ve uyuşuk bir gösteride sıkıntıdan patlarken, mutluluğun bir anda alev almış bir uçak biçiminde avucuna düştüğünü gören fotoğrafçının çılgınca sevincini düşünüyordu. [7]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Fotoğraf çekmek, dünyayla kurulan ve tüm olayların anlamını aynı düzeye çeken kronik bir röntgenci ilişki getirmiştir.” [8]

“Fotoğrafın gerçekçilik programının bütün söylemek istediği, aslında gerçekliğin gizli olduğu, gizli olduğu için de gözler önüne serilecek bir şey olduğu inancıdır.” [9]

Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine

“Sayfayı çevirince, bir kumsalda çıplak insanlar ve kocaman bir başlık gördü. Buckingham albümünde görülemeyecek tatil fotoğrafları, arkasından şöyle bir cümleyle biten kısa bir metin: ...”ve bir fotoğrafçı oradaydı: Prensesin ilişkileri gündemi gene renklendiriyor. Bir fotoğrafçı oradaymış. Her yerde bir fotoğrafçı var. Bir çalılığın arkasında gizlenen fotoğrafçı. Topal bir dilenci kılığına girmiş bir fotoğrafçı. Her yerde bir göz var. Her yerde bir objektif var.” [10]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Son zamanlarda fotoğraf neredeyse seks ve dans kadar yaygın bir eğlence halini aldı- bu da, her kitle sanatı gibi fotoğrafın da birçok kişi tarafından bir sanat olarak icra edilmediğini gösterir. Fotoğraf özünde toplumsal bir ayin, korkuya karşı bir savunma ve bir güç aracıdır.” [11]

Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine

“İngiltere kraliçesinin kız kardeşini düşündü ve içinden, artık Tanrı’nın gözünün yerini fotoğraf makinesinin aldığını geçirdi. Tek birinin gözünün yerini herkesin gözü almıştı. Hayat herkesin katıldığı tek ve geniş bir aleme dönüşmüştü. Herkes tropiklerde bir kumsalda İngiliz prensesinin doğum gününü çıplak olarak kutladığını görebiliyordu artık. [12]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Fotoğraflar kanıt oluşturur. Duyduğumuz ancak kuşkuyla karşıladığımız bir şey, bize onun bir fotoğrafı gösterildiğinde kanıtlanmış sayılır. ...fotoğraf makinesinin kaydı doğrulayıcıdır. Bir fotoğraf, belli bir şeyin meydana geldiğinin değiştirilemez kanıtıdır.” [13]

Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine

Bir adamla randevusu olduğu gün, büyük bir otelin lobisinde tam onu öperken, omzunda beş çanta asılı, blucinli ve deri montlu bir tip palas pandıras belirivermiş; çömelerek makineye dayamıştı. Agnes elini sallayarak fotoğrafının çekilmesini istemediğini anlatmak istemiş ama herif İngilizce birkaç kelam etikten sonra gülmeye ve pire gibi zıplamaya başlamış, bu arada deklanşöre de basıvermişti. Anlamsız bir epizot: o gün otelde bir kongre toplanacağı için, dünyanın dört bir yanından gelen bilim adamları ertesi gün hatıra fotoğrafı satın alabilsinler diye bir fotoğrafçı kiralanmıştı. Ama Agnes erkek arkadaşıyla buluşmasını kanıtlayan bir şeyi olması düşüncesine tahammül edemiyordu: Ertesi gün, otele dönüp bütün fotoğrafları (onu elini yüzünü kapatmış bir halde o adamın yanında gösteren) satın aldı ve negatifleri de istedi ama çoktan işletmenin arşivlerine kaldırıldıklarından onları elde edemedi. Hiçbir tehlike olmamasına rağmen, hayatındaki bir anın, diğer bütün anlar gibi hiçliğe dönüşecek yerde zamanın akşından koparılacağını ve gün gelip aptalca bir rastlantının sonucunda iyi gömülmemiş bir ceset gibi canlandırılacağını düşünerek belli bir sıkıntı duymaktan alamıyordu kendini. [14]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Pek çok insan, fotoğrafı çekileceği zaman heyecanlanır, ancak bu heyecan ilkel insanlarda olduğu gibi saldırıya uğrama korkusundan değil, fotoğraf makinesi tarafından beğenilmeme korkusundan kaynaklanır. İnsanlar idealize edilmiş görüntüyü, kendilerini en iyi biçimde gösteren fotoğrafı isterler. Fotoğraf makinesi kendi görüntülerini gerçekte olduklarından daha çekici bir biçimde geri vermezse kendilerini azarlanmış hissederler.” [15]

Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine

Ama benim ben’im ile başkasınınki arasında gözlerin aracılığı olmadan doğrudan bir temas mevcut mu? Kendi imajını sevilen insanın düşüncesinde umutsuzca aramadan aşk mümkün olabilir mi? İmajımızın, ardında ben’imizin, herkesin bakışından bağımsız gerçek özünün saklı olduğu basit bir görüntü olduğuna inanmak safça bir yanılsama. İmaj yapımcıları tam bir hınzırlıkla bunun tam tersi olduğunu kanıtlıyorlar: Ben’imiz kavranamaz, tarif edilemez, belirsiz ve karmaşık, basit bir görüntüyken yakalanması ve tarifi neredeyse fazlasıyla kolay tek gerçeklik başkalarının gözlerindeki imajımızdır. En kötüsü de ona hakim değilsindir. [16]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

“Fotoğraf’ın kesinliği işte tam olarak yorumlamanın bu mıhlanışında yatar: bu vardı diye kendimi tüketirim ben; işte elinde fotoğraf tutan herkes için hiçbir şeyin bozamayacağı bir “ur-doxa”, temel bir inanış…” [17]

“Tüm fotoğraflar birer momento mori (ölümü anımsa)’dır. Bir fotoğraf çekmek demek, bir başka kişinin (ya da şeyin) ölümlülüğüne, incinebilirliğine ve değişebilirliğine katılmak demektir. Bu anı, sözcüğün tam anlamıyla dilimlenip donduran fotoğraflar, zamanın o amansız eritişine tanıklık eder.”[18]

Roland Barthes, Camera Lucida

Bunun üzerine şöyle dedi içinden: Bütün yaşadıklarımdan, bana tek bir fotoğraf kaldı. [19]

Milan Kundera, Ölümsüzlük

Burcu BÖCEKLER

İstanbul, Haziran 2010

Yıldız Teknik Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesi

Fotoğraf ve Video Anasanat Dalı

Araştırma Görevlisi

e-posta: burcubocekler@gmail.com   

KAYNAKÇA

[1] Roland Barthes, Camera Lucida, Çev: Reha Akşakaya, Altıkırkbeş Yayınları, İstanbul 2000, s. 19

[2] Milan Kundera, Ölümsüzlük, Türkçesi: Aysel Bora, Can Yayınları, İstanbul 2007, s. 21-22

[3] Susan Sontag, Fotoğraf Üzerine, Çev:Reha Akçakaya, Altkıkırkbeş Yayınları, İstanbul 2008, s. 25

[4] Barthes, a.g.e., s. 112

[5] Kundera, a.g.e., s.24

[6] Barthes, a.g.e., s. 23

[7] Kundera, a.g.e, s. 38

[8] Sontag, a.g.e, s.

[9] Sontag, a.g.e., s.140

[10] Kundera, a.g.e., s.38

[11] Sontag, a.g.e, s.24

[12] Kundera, a.g.e, s.39

[13] Sontag, a.g.e, s.22

[14] Kundera, a.g.e, s.39

[15]  Sontag, a.g.e,, s.106

[16] Kundera, a.g.e, s.137

[17] Barthes, a.g.e., s.127-128

[18] Sontag, a.g.e,, s.32

[19] Kundera, a.g.e, s. 342 
 

Use By Author Permission Only.