İsviçre’de doğan, İngiliz Oscar G. Rejlander (1813-1875) fotoğraf tarihinin önemli isimlerinden biridir. Önceleri resim ve litograf çalışan Rejlander, daha sonraları fotoğrafın icadıyla birlikte çalışmalarını bu yönde sürdürmüş, çoğunlukla portre çalışmıştır. Bunun yanı sıra 19.yüzyılda modernleşmekte olan kent yaşamında karşılaştığı manzaraları da (sokak çocukları, temizlikçiler, dilenciler, gazeteciler...vb) fotoğraf karelerine yansıtmıştır. 1855’ten ölümüne kadar, İngiltere ve uluslararası bir çok yarışmaya katılan fotoğrafçı toplam dokuz madalya kazanmıştır. (Spencer, 17)

1857 yılında, çalışmaları arasında en çok bilinen eseri (The two ways of life) Hayatın İki Yüzü’nü yarattığını görürüz. Otuz negatifin biraraya getirilmesiyle, iyi ve kötünün, çalışmanın ve gevşekliğin alegorisi olan bu fotoğraf, izleyicilere Raphael’in Atina Okulu (1510-1511) adlı resmini andırabilir.

Atina Okulu’nun biçimsel çerçevesi Rejlander’in bu çalışmasına kaynaklık etmiş olmalı ki, arka planda görülen mekan, resimdeki mekanı; merkezde görülen yaşlı adam da resimde eliyle yukarı işaret eden Platon’u çağrıştırmaktadır. Sanat tarihçisi, Marilyn Stokstad’e göre, fotoğrafta görülen yaşlı bilge kişi, iki genç erkeği hayatla tanıştırır, bir nevi onlara yer gösterir. Sağdaki genç, din, yardımseverlik, endüstri gibi kişileştirilmiş olan kavramlara doğru yönelirken; soldaki ise hayatın zevkle ilişkilendirilmiş olan kısmına doğru çekilir, aldanır. Solda ölüm, intihar ve çıldırmayla sonuçlanan kumar, içki, şehvet ve diğer kişileştirmeler canlandırılırken, yüzünü bir kumaş parçasıyla örtmeye çalışan kişi utanmayla kompozisyonun alegorik şemasını dengelemeye çalışır. (Stokstad,1004)

Fotoğrafta görülen bir çok figürün, klasik resim sanatının etkisi altında kalarak hazırlandığını düşünebiliriz. Solda görülen çıplak kadın figürleri resim sanatında karşımıza çıktığı gibi, yine solda yatan diğer kadın Fransız ressam Ingres’ın odalık figürlerini andırmaktadır. Sağda başı örtülü kadın ise, yine klasik dönemde resmedilen Meryem Ana figürünü çağrıştırmaktadır.

Rejlander’in bu çalışmasının bir kopyasını Queen Victoria eşi için satın almış olsa da, fotoğraf o dönemde bir sanat eseri olarak görülmemesi çok da şaşırtıcı görünmüyor. (Stokstad,1004) O dönemde kimi sanat eleştirmenleri ve başta akademi olmak üzere, resmin klasik sanat değerlerini taşıdığından, fotoğrafın ise mekanik bir buluş olduğu ve bu icadın yüksek sanat (high art) değerlerini üretemeyeceğini öne sürmekteydi.

Tüm bunların yanı sıra, Hayatın İki Yüzü manipülasyona uğratılmış fotoğraflar içerisinde ilk örneklerden biri olarak karşımıza çıkıyor. Rejlander, klasik bir kalıbı alıp, fotoğrafik teknikle karşımıza bambaşka bir form olarak izleyiciye sunuluyor.

Biçimsel yaklaşımından ziyade, dikkat çeken bir diğer önemli politik nokta ise, her nasıl ki Raphael, Michelangelo, Leonardo da Vinci ve diğer klasik dönem sanatçıları hizmet ettikleri kentsoylu sınıf için eserlerini üretirlerken, Rejlander’in ürettikleri de yine o dönemde belirli bir sınıfa hitap etmekteydi. Çalışmasını kraliçenin satın almış olması, bu bağlamdan bakıldığında hiç de şaşırtıcı gelmiyor. Fotoğrafın ilk çıktığı dönemde, belirli bir zümrenin kaydını yapmış olduğunu düşünürsek, Rejlander de yine bu dönem içerisinde sayılabilecek bir fotoğrafçıdır.

Bu çalışmada da, sadece resim – fotoğraf ilişkisi değil, dikkatli bakıldığında sanatın da iki yüzünü, görünen ve görünmeyen yönlerini izleyiciye aktarması açısından, fotoğraf tarihi içinde önemli bir konuma sahip olduğu görülüyor...

Kaynakça :

STOKSTAD, Marilyn. Art History. Upper Saddle River, NJ : Prentice-Hall ; New York : Harry N. Abrams, 2002.

SPENCER, Stephanie. “O.G.Rejlander’s Photographs of Street Urchins”, The Oxford Art Journal, Vol. 7, No. 2, Photography (1984), pp. 17-24.

Elif VARGI

elifvargi@gmail.com  

Use By Author Permission Only.