Merhaba Enver Abi, fotoğraf ve kültür yazınız önceki yazılarınızda olduğu gibi fotoğraf konusunda bilgilendiren ufuk açan bir içeriğe sahip, fotoğraf çekerken bizi etkileyen kültürün etkisini yazıyı okuduktan sonra tekrar tekrar düşündüm, ellerinize sağlık..

Sayın Enver Şengül öncelikle tüm yazılarınız ve bu site benim fotograf anlayışımı degiştirdigi için teşekkür ederim. Aşagıya savaş kültürünü yenecek güçlerden birinin fotograf oldugunu düşünerek ve ufak bir katkım olabilir düşüncesiyle düşüncelelerimi aktarmak istedim
Yazıma Susan Sontag'ın sanat dünyamız adlı dergide çıkan savaşa bakmak/fotografın ölüm ve yıkıma bakışı adlı yazısından aldıgım alıntıyla başlamak istiyorum.Yazıda susan Sontang, Virgina Woolf'un 1938 yılında İspanya'daki faşist ayaklanma sırasında yazılan Three Guinea, adlı kitabından bahsediyor kitap hayali bir avukatın (gerçek olabilir) Woolf'a yazdığı mektupta "sizce savasşı engelleyebilecekmiyiz?" sorusuna bir cevap niteliğinde "aynı eğitimli sınıfa dahil oldukları halde, onları birbirinden ayıran büyük bir uçurum vardı: Avukat erkek Woolf ise kadındı savaşı erkekler yaparerkekler (çoğu erkek) savaştan hoşlanır yada en azından dövüşmekte, biraz onur, biraz zlorunluluk, biraz da tatmin bulurlar; ki kadınlar (çoğu kadın) bunları ne arar ne de bulur. Onun gibi eğitimli, yani ayrıcalıklı bir kadın savaştan ne anlar? Savaşın dehşeti katrşısında kadının tepkisi erkeğinkiyle bir olurmu?" Bu alıntının 1938 yılında yazıldığını ve bugünün şartlarını önümüze koyarsak bana göre eksik bazı noktalar var. Oyıllarda bazı devletler ordularına ilk kadın subaylarını almaya başlamışlardı. Bugün ise kadınların ordu bünyesinde etkin duruma gelmek üzere olduklarını görüyoruz. Çünkü kapitalizim erkek kadın ayırmadan savaşcı arar kadın duyarlılığını kabul ediyorum, ama emperyalizmin ölüme gönderdiği ve bilhassa öldüklerinde kadın erkek ayrımı yapmadığını göz ardı etmiyorum. Bana önemli gelen diğer bir nokta vicdani red olayının giderek güçlenmesi ve evrenselleşmesi vicdani reddi olan kişinin erkek olup, girdiği yoldaki mücadelesini hepimiz biliyoruz.
Woolf kitabında savaş fotoğraflarına gösterilen tepki için şu teşhisi koyar "Hepimiz aynı şekillerde tepki gösteririz; bizi yetiştiren gelenekler ve aldığımız eğitimler ne kadar farklı olursa olsun" fotoğrafın dili evrenseldir. İnsanileşen insanda evrensel olarak tabiki aynı tepkiyi verir. Bu tepkiler bütünü dünyada barış yanlısı hareketlerin oluşmasına ve barış için mücadeleye fotoğrafın katkısıdır diyebiliriz. Ya da bu tür fotoğraflar savaş olgusunu çok sık tekrarlayarak görüntünün baka baka eskiyerek savaşın kanıksanmasını olağan karşılamasını sağlar mı?
Gazete haberleriyle ilgili olarak da kanıksanmayı geçmişteki cinayetlerde gözlemledim.
Şöyle ki;
12 Mart darbesinden sonra ilk öldürülen öğrenci Vatan Mühendislikte okuyan Kerim Yaman'dı cinayet haberi bütün gazetelerde baş puntoda çıktı. Gece İstanbul Üniversitersi Merkez binası binlecde kişi tarafından işgal edildi. Sabahleyin büyük bir kitleyle (kortejin başı Eminönündeyken sonu merkez binanın içindeydi) cenaze memleketi olan Akhisar'a gönderildi. Daha sonraki yıllarda bazı gazetelerin arka sayfalarında üç beş satırlık bir yazıyla falanca yerde öğrenci öldürüldü diye cinayetler haber oldu. Toplum nezninde haber olma özelliğini yitirdi mi? s
Susan Sontag İspanya ilk savaşında çekilmiş fotoğraflar üzerine şu tespiti yapar "...... ancak orduların çarpışmasından ziyade savaşın dışındaki sivillerin boğazlanmasını belgeleyen bu fotoğrafların tek başına savaşa karşı çıkmayıp kışkırtan bir etki yapabileceği doğrumu dur? Bu fotoğraflar, İspanya'daki Cumhuriyetçiler adına daha ateşli millitanlığı da besleyebilirdi elbet ......." savaşın gerçek yüzünü gösteren fotoğraflar olduğu kadar yücelten fotoğrafların da varlığını inkar edemeyiz. Bilhassa savaş öncesi ve savaş sonrası ölüm makinalarıyla görüntülenen kahraman asker fotoğrafları bunun ispatıdır.
Savaş fotoğrafları var olan olayı görselleştirir. Resim sanatı ise savaş düşüncesini nesneleri düşsel olarak verebilir. Picasso'nun ünlü Guernica tablosunda olduğu gibi bu resmi Picasso Times gazetesindeki bir haber nedniyle yapmaya başlar haber bask bölgesini en eski ve kültür merkezi olan Guernicane bombalanarak yerle bir edilmesine dairdir. Bu resimde sanatçı savaşa karşı protestosunu kişisel olarak korumuştur. Guernica adlı tablonun asıl değeri Hiroşima bombalandıktan sonra anlaşıldı.Çünkü bu resim acının görselligiydi.
13 Kasım 2001 tarihinde The New York Times'de ''Meydan okuyan bir ulus başlıgı altında yayınlanan üç ayrı fotograf savaşın gerçeginin bir belgesidir.Birinci kare Kabile dogru yürümekte olan olan ittifak askerlerinin taliban askerini hendekte yakalayarak taşlı yolda sürüklenmesini,İkinci kare yakın çekimle yerde sürüklenen Taliban askerinin gözlerindeki korku ve dehşeti,Üçüncü kare Taliban askerini çıplak şekilde yerde yatmış ve belinden aşagı kanlar akarken ölüm anını göstermektedir.Haberin başlıgı savaşların ulusal oldugu anlayışını yansıtmaktadır.Emperyalizim sömürmek istedi uluslara saldırarak savaşı başlattıgından savaşın ulusal oldugunu ileri sürer.Aslında savaş ulusal gibi gözüksede temeli sınıfsaldır.Bunun en güzel örnegi 1920 de Frankonun Fasta Lejyon komutanı iken Fas ulusuna uyguladıgı katliamın aynısını kendi ulusuna uygulamasıdır.
Günümüzde görüntü kirliliginin artması savaşın gerçek yüzünün saklanarak kansız gerçekleştigi iddasına kitleleri inandırmayı kolaylaştırmıştır.Evimizde koltuga uzanarak televizyonda havadan uçuşan ışıklarla bombalanan Irakta ABD nin işgali kansız gerçekleştirdigine dair görüntüleri izledik. ABD'nin Iraka yaptıgı hava saldırısı adeta bir teknolojik savaştı.Ancak Amerikan askerleri yerden çıkarma yapmaya başladıklarında dünyaya ulaşan görüntülerle (kaldıki Amerikan askerleri savaş muhabirlerinin görüntü almasını elinden geldigince kısıtlamıştır.) savaşın gerçek yüzünü gördük.Bu savaşda özünde digerlerinden farksızdı yani hedef yok etmekti.
Fotografçının insanın ölüm anını belgelerken onu kurtarmak için yapabilecegi bir şey olup olmadıgını düşünmemesi gerekir aksi takdirde o anı kaçıracak savaşın gerçek yüzünü dünyaya gösterimiyecektir.Ölüm anındaki insanı kurtarmak için çaba sarf etmekmi,yoksa fotografı çekmekmi daha dogrudur? Savaşın gerçek yüzünü gösteren fotograf karesinin dünyada barışın örgütlenmesine verecegi katkı başkalarının ölmesine engel olabilirmi?
Savaş fotograflarına baktıgımızdagörünenden fazlasını bize yansıttıgını fark ederiz.Çeşitli yorumlar yaparak bazı sonuçlar çıkarırız.Vahşet yorumu karşısında vahşeti ortadan kaldırmak için ne yapmamız gerektigini düşünebiliriz.Bu da bizim baktıgımız fotograftaki gerçegin varlıgını aşan bir anlamla buluşmamızı saglar.Düzenli temiz giyimli askerlerin savaş gemisine savaşmak için bindigi
bir kareyi düşünelim,bu fotografa bakan kişi görme bilincine göre kahraman ordu veya cellatlar ordusu diye yorum yapabilir.Bu bakış açısında dost ve düşman kavramlarıda rol oynar.
Fotograf izleyenler arasında ortak bir biliç oluşturmaya neden olabilir.Fotografçı anlatma gereksinimi nedeniyle kareyi oluşturur.Gerçekle ne kadar dogrudan ilişki kurulursa kurulsun kareye kendi duygu ve idallerini koyarak yeni gerçeklerin oluşmasını hedefleyebilir.Savaşın fotografçısı savaşın içinde yer almaz (devletlerin resmi fotografçıları yani görevleri kahraman orduyu belgelemek olanlar hariç) ve gerçege müdahale edemez ama onu sorgular.Sorgulama gerçek dünyayı işlemden geçirerek utopyadan gerçege gidişin yolunu açabilir.Bu açıdan savaş fotograflarının vahşetin iç yüzünü açıga çıkartan bir işlevi olması şarttır.Görsel bellegimiz bazı fotografları sonsuza kadar saklar.Vietnam savaşında çekilmiş çıplak çocukları kaçarken bize gösteren kare bellegimizden silinmemektedir.Görüntü bombardına ugradıgımız günümüzde bellegimize yerleşen bu fotograf savaşın gerçek yüzünü yok oluşu göterdigi halde aslında yaşamanın şart oldugunu vurgular.Aksi takdirde vahşeti yok etmek mümkün olmaz.Vietnam savaşından başka bir kare geldi aklıma Fotografçı Eddie Adamsın çekmiş oldugu fotografta Güney Vietnam polis şefinin bir Vietkonluyu elleri arkasından baglı bir şekilde başından vurarak öldürdügü anı belgelemektedir.O an da polis şefi gazeticilerin farkındaydı adeta tüm dünyaya mesaj vermek için cinayeti gerçekleştirdi.Kahramanlıkmı desek korkutmakmı desk bilemiyorum.
Savaşta ölü fotografları öldüren tarafın kendi askelerinin moralini yükseltmek için de kullanılmıştır.Burda fotografları kullanan üst düzey canavarlar ve morali yükseltilmek istenen öldürmeye hazırlanan insanlar olmak üzere iki kesim vardır.Acaba bu fotograflara bakan askerlerin gerçekten morali yükseltilmişmidir,yoksa izleyenler kendilerini de fotograftaki olüler gibi belgelere konu olabileceklerinimi düşünmüşlerdir?
Savaş üstüne yazılar yazan Ernst Junger şu sonuca varır ''Düşmanı bir anlıgına donduran ölümcül silah ile büyük bir tarihsel olayı en ince ayrıntılarına kadar korumaya çalışan fotograf makinası,aynı aklın ürünüdür.''Ernst Junge'in vurgulamak istedigi şey ölülere ait görüntünün nedeni olan silah ile fotograf makinasının dolayısıyla fotografların aynı şey oldugudur.Bana göre bu tesbit yanlıştır.
Şöyleki;
Silah vahşet olayını yansıtan dolayısıyla onu savunan ve varlıgını haklı gerekçelere dayatan (nasıl bir haklılık ise) işleve sahiptir.Fotograf makinası ise var olan vahşetin görüntüsünü fotograflayarak bu duruma karşı durulması için çagrı yapan bir işlev yüklenir.Fotografın ve silahın insan aklının ürünü oldugu dogrudur.Fiziksel olarak insanlar aynı organları ile düşünürler.Aynı akıl dedigi her neyse bazılarında savaşın kutsal oldugu bazılarında vahşet oldugu dogrultusunda farklı bakışı ortaya koyar.Fiziksel olarak aynı organla düşünmek olaylar karşısında aynı mantıgı geliştirmek anlamına gelmez.
Pol Pot Kamboçyasında kafatası tepelerini gösteren ve 1945te Nazi ölüm kamplarını gösteren fotograflar gibi Nazi kamparına ait birçok yazı okumuşuzdur ve bu yazılar bilincimizde iz bırakmıştır.Ancak aynı fotograflar duygularımızdada iz bıraktıgından görsel bellegimiz de daha kalıcı olmuştur.Kahrolsun Faşizim sloganı elbette bilincimize yerleşmiştir.Ancak faşizmin yaptıklarını somut olarak gösteren fotograflar,faşizme karşı mücadelenin örgütlenmesinde daha çok katkı koyar.
Fotograf geçmişle bu gün arasında bir köprü görevi görür. Geçmişten günümüze gelen savaş fotografları gerçegi gösterdiklerinden vahşetin ortadan kalkacagı ütopyası için mücadele etmemiz gerektigini hatırlatır.Unutmamak gerekirki yüz yıllar öncesinin ütopyası bu günün gerçegi oldugu gibi bu günün ütopyası da yüz yıllar sonrasının gerçegi olacaktır.
Savaş fotograflarının gerçekçi olması gerekir.Yanlız gerçegin oluşumunda fotografı çekenin ayrıştıcı görerek kareyi oluşturdugunu olay anında bazı görüntüleri kare dışı bıraktıgını,duygularını kattıgını,algısal ve düşünsel müdahaleler yaparak kareyi oluşturdugunu unutmamak gerekir. Genel savaş görüntüsünün içinde bir kare ufak bir ayrıntıyı gösterir,ancak bütünü de anlatır.Çünkü izleyici duyguları ve mantıgı ile yaptıgı yorum neticesi genele varır.
Savaşın nedenlerinden biri ırkçılıktır.Bunun en güzel örneklerinden biri ABD'nin siyahların yaşadıgı bazı bölgelerde uyguladıgı linç eylemidir.Kendi vatandaşlarını sırf siyah oldukları için linç eden beyaz Amerikalılar birçok fotograf çekerek adeta başarılarını belgelediler.2000 yılında New York'ta bu fotograflar sergilendiginde şok etkisi yarattı ve sıradan insanların gerçegi görmesini sagladı ve çogu Amerikalı tarafından linç eylemi kabül edildi.Ancak bunu kabül eden gurubun içindeki Amerikalılarun arasında Irak'a yapılan saldırının ve uygulanan politikanın linç olmadıgını düşünenler vardır.Belki ilerki yıllarda bu düşünceleri degişecektir.
İnsanlık gelecekte savaşsız bir dünya da yaşayacaktır.
Bu ütopya hepimizin.
Sevgi dolu saygılar

--------------------------------------------------------------------------------