1) Her fırsatta dönüp tekrar baktığım, Edward Curtis, Dorothea Lange, Walker Evans,Paul Strand, Brassai, August Sander, Diane Arbus, Mary Ellen Mark ve Richard Avedon tarafından çekilmiş olan portre fotoğraflarına

2) 1960–1970’li yıllarda çekilen kimi Türk filmlerinde izlediğim, üzerinde “İstanbul Hatırası” yazan bezleri fon olarak kullanan sokak fotoğrafçılarına

Ve tabi ki, bizlere inanıp panonun önünde poz vererek BİZ’e bakan “Diğerleri”ne.

Şebnem Aykol: Gerçi söyleşimizin başında şimdiki sorumuzu biraz olsun yanıtladınız ama “Tanışmanın getirdiği aşk haliyle geçen birkaç yılı saymazsak hiçbir zaman çok fotoğraf çeken biri olmadım. Daha çok karanlık oda kimyasıydı beni çeken” demişsiniz. Karanlık odayla aydınlık odayı karşılaştırabilir misiniz? Bu aşamada dijitale geçiş sürecinizi neler etkiledi? Ve fotoğrafçılığın son dönemindeki dijital ağırlıklı süreç konusunda düşünceleriniz nelerdir?

Ergün Turan: Bu aşk hali meselesini zaten ilk sorunuzu cevaplarken biraz anlatmıştım. Çok fotoğraf çeken bir fotoğrafçı olmadım, ama bu ilk aşk hali diye tanımladığım dönemde gerçekten de benim için çok sayılabilecek sayıda fotoğraf çektim. Fotoğraf arşivime baktığınız zaman, 1994’te girmişim Mimar Sinan’da fotoğraf bölümüne, o arada geçen 4 yılda çektiğim fotoğraflar, daha sonra çektiğim fotoğraflarla neredeyse eşitleniyor. Yani 1994’ten 2009’a dek geçen 15 yıla yaklaşan bir döneme denk bir yoğunlukta fotoğraf çekmişim. Çünkü fotoğrafa yeni başlarken, tıpkı ilk fotoğraf çeken insanların duygusu ile hareket ediyorsunuz. En azından bende bu böyle oldu, nasıl görünüyor duygusu, çekiyorum ama nasıl görünüyor yani gözünüzle gördüğünüzle, objektifle gördüğünüzün aynı şey olmadığını bir biçimde bilinçaltı olarak farkındasınız. Aynı şey değil onlar, objektif kesinlikle başka bir şey görüyor, bunu o dönem bilme şansım yoktu, sadece deneyimimle bunu hissediyordum, daha sonra fark ettim ki,  aslında objektif -zaten adını da buradan almış- insan gözünün hiç bir zaman göremeyeceği ayrıntıları ve detayları görebiliyor. Bu nesnel kayıt etme hali nedeniyle ona objektif denmiş zaten. İnsan gözü akan bir sürekliliği görüyor ve siz bakarken psikolojinizle ilişkili bir biçimde gerçekliğe bakıyorsunuz. Bazı detayları ya da olayları kesinlikle görmezsiniz, göremezsiniz. Fotoğraf çekmek amacıyla bakarken de bunu yapamazsınız, çünkü konunuza odaklanırsınız, oradaki olay dizgisini iyi fotoğraflayabilme heyecanı duyarsınız, bir takım ayrıntılar gözden kaybolur ama negatifi pozitif hale çevirip fotoğrafınıza baktığınız zaman, aslında orada çekim esnasında görmediğiniz kimi öğelerin de kadrajınızda yer aldığını şaşkınlıkla izlersiniz. Tabii fotoğrafta aldığınız yol uzadıkça, deneyiminiz arttıkça bu şaşırma hali kısmen azalacaktır. Çünkü kadrajın içine daha çok hâkim olmaya başlıyorsunuz. Ama başlangıçta yeni yetme bir fotoğrafçı iken, bu şaşkınlık her geçen gün, her yeni karede kendisini gösterir. O heyecanın kendisi, o merakın ve o şaşkınlığın kendisi de sizi fotoğraf çekmeye yönlendirir. Ben fotoğrafın amatör yanını hep kutsarım, yani o heyecanlı olan yanını. Profesyonel olan yanı ise, hep biraz daha donuk bulurum, onun için mümkün olsa tekrar o günlere geri dönmek isterim. Sorunun ikinci aşamasına gelecek olursak; çok fazla fotoğraf çeken biri olmadım, karanlık oda ile ilgilendim. Test yapıyorsunuz, bir şeyi daha mükemmel hale getirmek yani bir baskı yapıyorsunuz, iyi kötü bir baskı oluyor, ama albümlerde gördüğüm baskılar ve kimi sergilerde gördüğüm baskı kaliteleri beni tabi ki kışkırtıyor. Bu noktaya bunlar nasıl gelmiş, ben de gelmeliyim, ben de bu kadar iyi baskılar yapabilmeliyim diyorum. Bu nedenle işin mutfak tarafı çok fazla ilgimi çekti. Fotoğrafınızı çok fazla beğenmemiş olsanız bile, o fotoğrafın iyi basıldığı zaman aslında aaa hiç de o kadar kötü değilmiş diyeceğiniz bir noktaya geldiğini, baskıda elde ettiğiniz o tonal zenginliğin sadece kompozisyonu zenginleştiren bir şey değil, onu katlayan bir şey olduğunu fark ettim. O zaman iyi bir fotoğrafın kötü bir baskısının çöpe gideceğini ama sıradan bir fotoğrafın iyi bir baskısının fotoğraf tarihine geçmese bile!!! en azından yüzüne bakılabilir hale getirdiğini fark edince, baskı aşamasının çok önemli kilit bir aşama olduğunu, fotoğrafın da bitmiş baskı olduğuna inandığım için çok önemsedim. Fotoğraf çekilen şey değildir, fotoğraf sunulan şeydir, size gösterilen şeydir. Bu aşamanın yani son aşmasının kilit önemde olduğunu deneyimlerimizle de bugün biliyoruz ki kimi ustalarımızın çekmiş olduğu iyi işler hatta ölümünden sonra değerlendirilen iyi işler, kötü bir baskı ile lezzetsiz hale dönüşebiliyor. Bu demek ki çekim aşması kadar önemli olan bir diğer aşama da baskı aşaması. Bir de basım aşaması hani bu benim oyuncakçılık, alet, avadanlık kullanma, deneme yanılma yöntemlerime çok denk düştü. Dolayısıyla o duygumu da tatmin etmeme yardımcı oldu.

Şebnem Aykol: Çok duygusalsınız, duyguları çok önemsiyorsunuz kitabınızın bir bölümünde “Karanlık odaya girdiğinizdeki o anki ruh haliniz neyse, çıkacak şeyi çok etkiler, duygusal durumunuza bağlı olarak farklı şeyler denersiniz.” Aslında bu öznel durumu da seviyorsunuz galiba...

Ergün Turan: Tabi biraz etkili, tabi burada karşı kutuplar şeklinde çok iyi bir şey çok kötü bir şey çok yumuşak bir şey çok sert bir şey şeklinde değil, çok keskin ayrımlar değil de, daha çok ince ayrımlardan söz ediyoruz. O ruh hali o ince ayrımlarla ilgili, yoksa bambaşka bir şey çıkmaz ortaya...

Şebnem Aykol: Aslında özgün baskı gibi değil mi?

Ergün Turan: Evet o yeterli bir sınır, elinizde bir kalıbınız var, o kalıbı basarken biraz daha koyularla gidebilirsiniz, biraz daha açıklarla gidebilirsiniz. Bunun siz farkında değilsinizdir zaten, o gün onu beğenmiş, bunu yeter bulmuşsunuzdur, bir sonraki baskıda biraz daha koyularla iyi bulmuşsunuzdur. Yan yana getirip mukayese ettiğiniz zaman aradaki farkları görebilirsiniz. Mukayese edilmeden çok da algılanabilecek bir şey değil aslında, Ansel Adams’ın mesela çekmiş olduğu bir fotoğraf Geniş Açı’nın bir sayısında yayınlandı, kitapta da kullandım hatta. O fotoğrafın mesela belirli aralıklarla basılmış baskıları var, özünde kontrast bir fotoğraf ama birinde görece daha yumuşak basılmış, öbüründe çok daha sert basılmış. Bana göre ikincisi daha da iyi olmuş, aslında kim nasıl beğenirse. Onu basan da Ansel Adams, diğerini basan da... Sadece deneyim meselesi değil, deneyim biriktirdi de kalite yükseldi meselesi değil. O gün öyle beğendi, bugünse farklı, aparat aynı hatta kalıp da aynı, aynı negatif sonuçta. İşin heyecanı da burada zaten.

Dijital meselesine ilişkin de şunu söyleyebilirim, başta söylediğim gibi yoğurt yeme meselesi yine. Bu bir yolculuk, ve ben yolculuğu önemseyen bir kuşaktan geliyorum. Yani sonucu önemsediğim kadar gittiğim yolu da en az onun kadar önemsiyorum.  Yaşım dolayısıyla ait olduğum kuşağın ve almış olduğum sol politik kültürün bu halimin yapıtaşlarını oluşturduğu kanısındayım. Makyavelist bir dünya algım yok, sonuca götürecek her yol mübahtır diye bir tezden hareket etmiyorum. Hayatım da böyle... Bu bir kurgu mu, hayır. Ben hayatımı böyle kurguladım da ondan öyle oldu değil, ben yaşadım, geriye dönüp baktığımda hayatımı böyle yaşamış olduğumu gördüm. Şimdi bunu teori katına çıkartıp, tanımlayabiliyorum. Onun için kitapta da iki cümleyle söz ediyorum; Assos’a yolculuk yapıyorum. Ben önceden kurgulamadım, dur ben Assos’a giderken bir öyle gideyim bir böyle gideyim, hangisi daha iyi olabilir diye. Bir çoktan seçme yapmadım, sadece yolculuk yaptım. Yolculuk yaparken dura kalka yolculuk yapmayı, yol boyunca o köye uğrayıp, bir çay içmeyi, sonra yandaki evin çitini çok beğenip, orda durup bir fotoğraf çekmeyi, biraz daha yol alıp bir kent meydanında durup sokaklarına girip oradaki mimariyi seyretmeyi seviyorum. Aynı şeyin eşimin de ruh haletine denk düşmesi, eee tabi bizi iyi bir yolculuk arkadaşlığına taşıdı. Sohbet ederken eşim, “biz seninle çok güzel geziyoruz der”, neden güzel geziyoruz, çünkü ben gidelim dediğim zaman o da gidelim oluyor, ya da o duralım dediği zaman ben de duralım oluyorum, yani birbirimizle tezat değiliz. O bir an önce gitmek, ben biraz daha dolaşmak ruh halinde olsaydım, çok defa çatışma çıkardı ve her yere beraber gidemezdik. Ama her yere eşimle gidiyorum, eşimle gitmediğim yerden daha az tat alıyorum, çünkü o da yolculuğun önemli bir parçası. Bu böyle biline...

Şebnem Aykol: Ne kadar güzel...

Ergün Turan: Yolculuğu böyle yapınca biz buradan başlıyoruz sabahtan, çocukları da buna alıştırdık. Eee, onlarda başka türlü yolculuk yapmıyorlar, böylece bir hayat kültürü inşa ediyoruz hep birlikte. Çıkıyoruz 6–8 saatlik mesafedeki Assos’a 12–14 saatten aşağı varmıyoruz. Fotoğrafı da biraz öyle çözdüm ben, geldiğim süreç ile ilgili yine. Fotoğrafı çekeceğim, sonra onu biraz bekleteceğim, demlendireceğim hani yemek yapan eski teyzelerin tabiri ile nikâhlandıracağım. Hani bir yaprak sarma yaparlar, hemen yedirmezler, onu biraz bekletirler ki tat biraz yerleşsin, aromalar birbirine karışsın diye. Sonra bizim yaşlı teyzemiz yemeği nikâhlandırıyorum derdi. Şimdi tıpkı onun gibi, bir filmi çekip yıkamadan önce bile bir nikâhlama aşaması var, yıkadıktan yani negatiften sonra bile hemen basmıyorsunuz yine nikâhlanma aşaması var, böyle basmadığım yüzlerce negatifim var. Yani on yıl sonra basacağım onu, hani bir nedenim yok ki, zorunda değilim ki, beni zorlayan bir sergi çıkartacağım, ya da bir kitap yapacağım falan o zaman tabi ki girip bakıyorum hangi kareler olur diye. Orası benim 18 yıllık tarihim. Düşünsenize bu bir zenginliktir. O zenginliğin içinden yarın bir tane kare çekeceksiniz, basacaksınız aman ne güzel bir fotoğraf oldu diye değil sadece 18 yıl önce gitmiş olduğum o sokağa beni götüren bir yolculuğa eşik oluşturuyor. O zaman fotoğrafın da öyle çok da kendine özgü bir yanı var, resim değil fotoğraf. Size hemen zamanla ilişki kurduruyor, 18 yıl evvel çekilmiş bir kareye baktığınız zaman, 18 yıl hala tam 18 yıldır. Orada durur ve orada olan şeylerin orada olduğunu ve olan şeylerin gerçekten var olduğunu bilirsiniz. Onun için fiziksel bir kayıttır. Örneğin kardaki ayak izi gibi... Yüze yapılan çıkartılan kalıp maske gibi. Gerçeğin birebir doğrudan izidir fotoğraf. Ve o zaman bakıyorsunuz oraya diyorsunuz ki, kendi 18 yıl önceki haleti ruhiyatınıza, o mekânlara, o insanlara, o sokaklara, hatta sesleri bile duyabilirsiniz, eğer o fotoğraf sizin için biraz da anlam oluşturmuşsa ve değerliyse... Bu çok hoş bir hobi, güzel bir hobi. Ben işin biraz bu tarafında durduğum için duvarlara asılacak fotoğraflar hayal etmekten çok biraz kendi hayatımı hatırlamak gibi bir anlayışla fotoğraf çektiğim için, onun için zaten çok fazla fotoğraf çeken biri olmadım. Hani sürekli makinesini yanında götüren, hiç bir şeyi kaçırmamak duygusuyla çeken bir gruba dâhil olmadım. Bunu küçümsediğim için söylemiyorum,  bu bir hayat tarzıdır, hep yoğurt yeme meselesidir. Onun için tıpkı yolculuk örneğinde olduğu gibi karanlık oda da, size bu süreci uzatan bir şeydir. Julia Margaret Cameron’un bir lafı vardır der ki “Benim bir fotoğraftan almış olduğum tat, onun için harcadığım emek zamanıyla ilişkilidir.” Tabi bunu şöyle yorumlamak da mümkün bir fotoğraf için ne kadar emek, zaman harcıyorsanız o zaman o fotoğraf o kadar kıymetli olur. Bu yoruma birebir katılmam mümkün değil elbette. Çok sınırlı bir zamanda da yapılan bir iş de gerçekten de çok kıymetli bir iş olabilir, önemli olan onun içindeki birikmiş emeğin miktarıdır. Hani bir hikâye vardır, kitapta da söz etmiştim. Sabit Hoca’mızdan duyduğumuz bir hikâyedir. Adamın bir tanesi saatini tamir ettirmek ister, saatçiye gider. Saatçi der ki iki gün sonra gel 150 lira ver, öbürüne gider 1 gün sonra gel 200 lira ver, hem fiyat çok pahallı gelmektedir, hem de zamanı dardır. Sonra derler ki, şu merdivenin altında Agop Usta var, ona git. Adam gider, Agop Usta gözlüğünü takar, tornavidayı eline alır ve iki dakika içinde bir sağa bir sola hareket yapar, tamam saatin oldu der. Adam şaşırır ve der ne kadar borcum; 300 lira. Ya ne yaptın ya, şurada 2 dakika uğraştın, diğerlerinin bana verdiği fiyattan çok daha yüksek bir fiyat söyledin. O da der ki, iki dakika değil evladım 40 yıl artı 2 dakika.  Yani o iki dakika o kadar önemli bir iki dakika olabilir ki, kırk yılı biriktirmiş bir iki dakikadır. Demek ki o zaman ne kadar kısa zamandır diyecek bir şey bırakmaz. Ama ben Cameron’un lafını tabii ki böyle yorumlamıyorum. İşte yine çocukluğum, bir bisiklet hayal ediyorum; Kaptan marka bir bisiklet (artık tarih oldu) Kadıköy Yeni Karamürsel mağazasının vitrininde duruyordu. Ben 1,5 yıl gidip o bisiklete baktım. 1,5 yıl boyunca ona para biriktirdim, o süre içinde gittim geldim, o Kaptan marka bisikleti merak ettim. Paramın tamam olduğu gün, babamla gidip o bisikleti aldım. Bir de düşünün şimdi çocuklarınıza bir nedenle hediye  alıyorsunuz. Hediye diye bir şey bilmem ben, biz kendi hediyemizi de bir biçimde kendimiz yarattık. Aslında bunun da bir eğitim ve kültür olduğunu düşünürüm, yani bana sunulmuş bir şey olsaydı o bisiklet, verilmiş olsaydı,  tabii hediye coşkusu yaşardım kuşkusuz ama benim için bu kadar değerli olur muydu emin değilim. O bir sene boyunca onun üstüne bindiğim günü hayal ettim, yemeyip içmeyip para biriktirdim harçlığımla almış olduğum bisikletimle kızların önünden geçip, hava atacağım o günü. 1,5 yıl sonrasında o parayı öderken orada, birincisi o sizin biriktirmiş olduğunuz bir para, bir zaman var arada, hani akıtmış olduğunuz ter var orada...

Şebnem Aykol: Bir hak etme söz konusu galiba...

Ergün Turan: Evet, hak ettim. Onun üzerine o kadar gururla binip gidiyorsunuz ki, o anlamda yorumluyorum ben Cameron’u. Bu harcanan emekle, fotoğrafın duygusal değerinin arasındaki bağı. Çünkü o bisiklet de tam bu nedenle benim için çok değerliydi. Çünkü orada aslında bir bisikleti değil, bir fotoğrafı değil kendinizi seviyorsunuz. Yani onun için harcamış olduğunuz, o tutkuyla geçen aralığı seviyorsunuz. Yani yolculuğu seviyorsunuz... Sonuç, bisiklet elde edebilirsiniz, fotoğraf makinesi satın alabilirsiniz, ya da bir fotoğraf elde edersiniz. Bu nedenle dijital bana çok sıcak gelen bir süreç değil. Ama altını doğru çizgilerle çizelim, fotoğraf bir teknoloji, dijital de bu teknolojik süreç, akış içinde sadece teknolojinin geldiği bir aşama. Yarın bu aşama yerini başka bir aşamaya bırakacak, o zaman belki bugün dijital kullanan insanlardan, çok daha hızlı bir süreç ortaya çıkacağı için, belki dijital kullanan arkadaşlar daha ağır kalacaklar. Hatta onlarda bunu bir yoğurt yeme meselesi haline dönüştürecekler. Günümüzde gelinen nokta bu, bu aşamada bu sadece bir kaydetme yöntemi. Günümüzde Türkiye’de yanlış bir ifade ediş biçimi var; bunu başka bir disiplin gibi tanımlıyor ve dijital fotoğraf diyorlar. Böyle bir şeyin karşılığı yok. Özünde çünkü bu bir kayıt sistemi. Ben pelikül üzerindeki emulsiyondaki grenler üzerine kayıt yapıyorum, o da bir CCD üzerindeki ışığa duyarlı nano teknoloji harikası hücreler üzerine kayıt yapıyor. Sonuçta öz olarak, iş gelen ışığı belli bir birim şiddette yüzeye kayıt etme hali, yani bir kayıt teknolojisi. Bunun kendisini dijital fotoğraf diye tanımlamak çok doğru değil, bir teknoloji olarak tanımlamak doğru. Ama günümüzde Türkiye’de de çeşitli örnekleri ortaya çıkmaya başladı- dünyada çok daha fazla kuşkusuz- dijital teknoloji piksel boyutunda bile müdahale edebilme şansından yararlanarak, yani fotoğrafa müdahaleyi sonsuz bir seçenek zincirinde olanaklı kılarak, fotoğrafı bambaşka bir boyuta taşıma olanağı tanıdı. Bu boyutu ile evet dijital fotoğraf, çünkü bugün dijital fotoğraf makinesi elinde olan arkadaş, analog makinesi elinde olan arkadaşla aynı şeyi yapıyor, gidiyor  fotoğraf çekiyor. Tek farkı o film yıkamıyor, banyo ve baskı yaptırmıyor. Kendisi bakıyor ekranda, iyiyse tamam atıyor bilgisayarına, orada depoluyor, ihtiyacı olunca da bastırıyor. Bu fark sadece bir teknolojik farktır. Dün nasıl fotoğrafçı emülsiyonu kendi sürüyor, gidiyor yanında çadırını da taşıyor, emülsiyonunu çadırına girip pozlandırmadan hemen önce sürüp, pozlandırdıktan hemen sonra banyo etmek durumunda kalıyor, emülsiyonunu bile-karikatürize ederek söylüyorum- kazanda kendi karıştırıyorsa, o teknoloji yerine 1890’da George Eastman bize bir film hediye etti, al sana hazırlanmış film; sen şimdi bunu pozla dedi. İşte bu da bir teknoloji. Yani değişen şey sadece bu kadar, bu anlamda sadece kayıt teknolojisindeki bir evrimdir. Yani bu anlamda gündelik kullanımıyla dijital fotoğraf fotoğrafın farklı bir dili değildir. Ama bu teknolojinin olanaklarıyla gerçekleştirilen dijital manipülasyonlar, onlar başka. Ama gördüğüm örnekler itibarı ile söylüyorum, onlar da fotoğraftan çok resim diliyle yakınlık kuran işler.

Şebnem Aykol: Daha önce tanımladığınız gibi öteki değil, öte olan gibi...

Ergün Turan: Evet, tam olarak öyle. Aslında öteki değil, ama sanki bizde bir ötekileştirme haline dönüştürüldü. Bir analogcular bir de dijitalciler diye bir grup yapılmaya çalışıldı, yapılıyor. Hatta komiktir ki, fotoğraf yarışmalarında bile. Ki Türkiye fotoğrafında fotoğraf yarışmaları- kendi adıma bunun böyle olmasının çok da verimli olmadığını düşünsem bile- önemli bir alan oluşturuyor. Zaman zaman öyle bir ivmelenme oluyor ki bir nevi fotoğrafın kalbi fotoğraf yarışmalarında atıyormuş gibi ya da sadece fotoğraf yarışmalarına endeksli fotoğraf çeken fotoğrafçı grupları oluşuyor vs. Bunları negatif şeyler olarak düşünüyorum, ama fotoğraf yarışmaları her alanda olduğu gibi o alanı kışkırtan, gıdıklayan, besleyen bir alan. Daha iyi organize edilebilir, daha profesyonelce düşünülebilir, fotoğraf dünyasına katkısı daha artırılabilir. Bunun için bir vizyonla bakan insanların görüşlerinin karşılığını bulmasına ihtiyaç var. Yoksa sadece kurum ve kuruluşların, bir biçimde kendi reklâmlarını yaptıran, bir biçimde kataloglarını ucuza getirten ve en ucuz reklâm haline dönüştürülebilen alan olarak durduğu sürece fotoğraf yarışmaları, asla Türkiye fotoğrafına bir katkı yapmayacaktır, sadece bir tüketim malzemesi olarak kullanılmaktadır. Ama günümüzde kimi örnekleri oluşmaya başladı, özellikle portfolyo yarışmalarının ortaya çıkmaya başlaması, özellikle genç insanların bu portfolyolar nedeniyle ile kendilerini ifade etmesi, desteklenmesi, işlerinin albüme, sergiye dönüşmesi olasılıklarının artması. Bunlar sevindirici şeyler tabi ki... Konumuza dönecek olursak, fotoğraf yarışmalarında bile, dijital fotoğraf diye ayrı bir bölüm açılmaya başlandı. Yani önceden klasikti, renkli fotoğraf ve siyah beyaz baskıydı. Nedeni çok açıktı, çünkü ikisinin de malzemesi farklıydı. Şimdi bir de dijital fotoğraf diye bir bölüm açıldı, yani şimdi ben elimdeki makine ile ister renkli, ister siyah beyaz çalışabiliyorum, dijital için bir de dijital makine almalıyım, böylece üçüncü gruba katılabilirim, bu komik bir şey...

Düşünün ki dijital fotoğraf çeken bir arkadaş makinesi ile bunu ister renkli, ister siyah beyaz üretebilir ve iki bölümün yarışmasına katılabilir ama üçüncü bölüme de katılabilir. Saçma bir şey bu, nasıl bir şey ki orada hangi tip farklı bir fotoğraf var? Ya renklidir fotoğrafı ya da siyah beyazdır. Ha şunu demek istiyorlarsa, müdahale edilmiş fotoğraf demek istiyorlarsa zaten onun adı dijital fotoğraf olmamalı, dijital manipülasyonlar denebilir, başka bir ad bulunabilir, fotografik illüstrasyonlar denebilir. Türkiye’de bu isim meselesi de bir karmaşa durumunda, tanımlanmadığı için böyle garabet sonuçlar çıkıyor ortaya. Dijital meselesine bir son söz olarak şunu da söyleyeyim; biraz evvel söylediğim mesafenin yani fotoğrafı çektiğim an ile fotoğrafı bastığım an arasındaki mesafenin önemli bir şey olduğunu düşünüyorum. Dijital fotoğraf bu mesafeyi ortadan kaldırdı, anında görüntü dediğimiz noktaya getirdiği için bana çok yakın gelmiyor. Özellikle yeni başlayan insanlar açısından da çok eğitici bulmuyorum. Ama profesyonel bir göz açısından dijital fotoğraf çok önemli olanaklar, çok önemli kayıt şansları da tanıyor. Analog teknolojinin çözemediği kimi ışık koşullarında fotoğraf çekme şansı tanıyor, film çek çıkar, tak çıkar hikâyesini çıkartarak farklı asa değerlerini aynı CCD üzerine kayıt edebiliyorsunuz. Bunlar fotoğrafın içinde olan insanlar için büyük şanslar, yani 2,8 diyaframlı bir objektifiniz var, tiyatro çekmek istiyorsunuz, sınırlı ışık koşullarındasınız, birdenbire teknoloji size 1.2 açıklıklı objektif üretiyor, Allahhh dersiniz, başka bir şey demezsiniz. Buna hiç bir fotoğrafçı hayır demez, tıpkı bunun gibi. Dijital teknolojiye de hiç bir fotoğrafçı asla hayır demez, çünkü bu bir teknoloji. Ama diretmesi yok, zorunda değilsiniz ki; istediğiniz yerde onu, istediğiniz yerde diğerini kullanırsınız. Bir mahkûmiyet yoktur. Bizim insanımız teknoloji aşığı !!! olduğu için her yeni teknolojiyi edinirse o teknolojinin de nimetlerinden yararlanarak daha iyi fotoğraf çekeceğini zannediyor, bu tabi daha çok amatör düşünen beyinlerin içine düşebileceği bir tuzak... Profesyonel adam böyle düşünmez zaten, çünkü fotoğrafı çekenin sizin gözünüz sizin beyniniz olduğunu bilir, makine burada sadece bir araçtır. Boynunda kocaman objektifler takılı dijital makineleri ile İstiklal Caddesi’nde dolaşan gence baktığınız zaman aslında o teknolojiye sahip olarak, o görmüş olduğu iyi ve beğendiği fotoğrafları çekmeye de adaymış gibi hissediyor kendini, yok öyle bir şey olmuyor. Zenith makineyle yanındaki arkadaşı çok daha iyi bir fotoğraf çekecek, o ise son teknolojiye sahip olduğu halde vasat fotoğraflar çekmeye devam edecek. Fotoğraf çekmeyecek, görüntü transfer edecek sadece. Fotoğraf çekmek, evet bir görme işidir. Ama neyi görüyorsunuz ve nasıl görüyorsunuz? Bunun yanıtı sizin KİM olduğunuzla ilişkilidir. Onun içindir ki, görme eğitimi sadece makine teknolojisini, doğru pozlandırmayı ve “estetik” kompozisyonlar yapabilmeyi öğrenme işi olamaz. Neyi, nasıl gördüğünüz sizin kim olduğunuzun doğrudan karşılığıdır. Bu nedenledir ki, estetik kavramı reçetelenmiş tanımlarla açıklanamaz. Her görme biçimi kendi estetik formlarını beraberinde getirir. Bu nedenledir ki, teknolojinin peşinden koşarak iyi bir fotoğrafçı olacağını hayal eden arkadaşlar bunun bir eğitim, bir kültür, bir duygu, bir tasarım meselesi olduğunu çözemediği sürece teknolojinin kölesi olmaya mahkûm kalacaklardır. Bana nasıl iyi bir fotoğrafçı olabilirim diye soran bir gence derim ki, “kütüphaneye git. Sanat tarihi oku. Sergilere git. Türk ve dünya edebiyatını oku. Sinemaya, tiyatroya git. Ama eğlencelik türden olanlarına değil. Psikoloji, antropoloji, toplumbilim ve sosyal psikoloji ile ilgilen. Kendi coğrafyanı tanı, kendi kültürel-siyasi tarihin hakkında eline ne geçerse oku. Fotoğrafçıların yaptığı işlere bak. Ama dikkatle bak. Teknolojiyi öğrenmek basit. Biraz ilgi ve çabayla onu öğrenebilirsin Ama teknolojik bilgin seni fotoğrafçı yapmaz. Anlatacak bir hikâyen yoksa, dünyaya aktarmak istediğin bir sesin yoksa hepsi nafile. Bence önce sesini aramalısın.”

Şebnem Aykol: Gerçi az önce biraz değindik ama kitabınızın bir bölümünde “Durmadan fotoğraf çeken günümüz insanı, hep aynı şarkıyı söyler. Yaşama biriktir” yazılı, bunu biraz açabilir misiniz? Niçin fotoğraf çekiyoruz? Siz niye çekiyorsunuz?

Ergün Turan: Evet, biraz anlattık. O söz bana ait bir söz değil, Susan Sontag’ın “Fotoğraf Üzerine” kitabında geçen bir cümle. Sokakta, etrafınıza baktığınızda hemen her gün tanık olduğumuz bir şey, özellikle cep telefonlarının da fotoğraf çekebilme meziyetlerinin ortaya çıkmasıyla, dijital fotoğrafın megapiksellerini güçlendirerek yani başlangıçlarında 1-2 megapiksellerle çıktılar ve şimdilerde 8-10-12-14 megapiksellere çıkması ile beraber herkesin elinde bir fotoğraf makinesi olması, herkesin her şeyi çekebiliyor duruma gelmesine ilişkin bir gönderme aslında. Ama bu dijital fotoğrafın öncesinde de olan bir şey aslında 1890 yılında da bu oldu, yani onun öncesinde fotoğraf çok zahmetli çok meşakkatli bir işti ve masraflıydı. Varlıklı değilsen fotoğraf yapamazsın, çünkü ciddi masraf istiyor. Kim yapabiliyor, hem zengin olacaksın dolayısıyla da boş vaktin olacak. Günde 16 saat çalışan işçi bunu yapabilir mi, yapamazdı, demek ki bu varsıl işiydi. Onun için de fotoğrafla uğraşanların önemli bir kısmı burjuva ailelerden geliyorlardı. Fox Talbot’a bakın, şimdi malikânesi bir müze haline getirilmiş, malikâneye bakın kim Fox Talbot’un yaşadığı o malikânede yaşayabilir? Bir soylu ailenin oğlu olarak dünyaya geliyor, şanslı başlıyor. 1890’lara gelene kadar bu işi ticari olarak yapan kuşaktan söz etmiyorum tabii, fotoğrafın keşfi ve gelişmesi yönünde çaba harcayan o ilk gruptan söz ediyorum. Sonra bu işi ticari olarak, çekirdekten gelen, bu işi sadece para kazanmak amacıyla, hayatını idame ettirmek amacıyla kullanmış olan geniş bir fotoğrafçı grubu var.  Zaten onlardan bize kalan da çok fazla bir iş yok, tamamen bir ticaret nedeniyle yaptılar bunu. Ama 1890’lara geldiği zaman, yani Kodak bize roll filmi ve kutu kamerayı hediye ettiği zaman  “siz deklanşöre basın, gerisini biz hallederiz” dedikleri o tarihi reklâm cümlesini kullandıkları zaman, günümüzde olan eğilim zaten başladı. Yani herkes fotoğraf çekmeye başladı, tabii ki yaygınlık günümüz yaygınlığına ulaşmadı ama o dönem açısından düşündüğünüz zaman, ciddi bir yığılmaydı ve ciddi bir enflasyon yarattı. O zaman da fotoğrafçılar paniğe kapıldı. Acaba fotoğraf elden mi gidiyor, çünkü artık makinesini eline alan insanlar kendilerini, ailelerini, çevrelerini fotoğraflamaya başladılar. Mesela H.Lartique tamamen bu grubun içine dâhil edilebilecek dahi bir fotoğrafçı, 7 yaşında eline fotoğraf makinesi verilmiş bir çocuğun fotoğraflarını bugün fotoğraf dünyası hayretle izliyor. Tabi H.Lartique ayrıksı bir örnek. Şimdi eğer Lartique 1850’lerde doğmuş olsaydı, fotoğraf çekebilecek miydi? Hayır, eline basit bir kompakt makine verilmiş bu çocuğun davranışı, şimdi milyonların eyleminde ifadesini buluyor. Ama nasıl? Bugün makine kolaylıkla deklanşöre basıldığı zaman görüntü üretebiliyorsa, gerisini düşünür mü, bir teknoloji durumuna geldiği andan itibaren fotoğrafta böyle bir enflasyonun olması doğaldır. Hiç bir zaman resimde, heykelde böyle bir enflasyon olmayacaktır bakın dünyanın neresine giderseniz gidin, fotoğraf en çok uğraşılan disiplindir çünkü amatörce resim yapmak istiyorum dersen, e iyi de bu senden çok vakit alır. Bunun için çok masraf edersin, çok emek harcamak durumundasın belli bir seviyeye gelmek için, fotoğraf çekmeye gelince, dükkandan bir fotoğraf makinesi satın alırsın, çekmeye başlarsın ve kendini de bir gruba dahil edersin, fotoğrafçı oldum, ama ressam oldum diyebilmek için, o gruba dahil olabilmek için çok daha uzun bir emek zamanı harcamak durumundasınızdır. Şimdi işin içindeki bu kolaycılık, bu enflasyonun arkasındaki en büyük etken. Tabi bunun gündelik hayattaki karşılığı herkesin fotoğraf çekebiliyor olmasındaki karşılığın şöyle bir hayat kültürü açısından yaratttığı negatif bir durum var, nedir bu, “Yaşama biriktir”. Eric Fromm’ “Olmak ya da Sahip Olmak” kitabında bunu çok güzel açıklıyor. Diyor ki; “günümüz insanı tükettiği oranda kendini var hisseder, tüketmedikçe hiç olarak algılar”. Günümüz tüketim kültürünün de şiarı haline gelmiştir bir şeydir bu değil mi? Yani mümkün olduğu kadar daha çok malzemeyle hayatını zenginleştirebilirsin, yani ne kadar çok malzeme, tüketim malzemesi hayatına girerse, hayatınız o kadar daha çok yaşanılabilir ve “mutlu”dur. Eee, o zaman buradan yola çıkarak geçmişe gittiğiniz zaman, demek ki geçmişte yaşayan insanlar, belki hatta bizim ailelerimiz mutsuzlardı, değil mi? Çünkü onlar bize göre, katlanarak azalan miktarlarda tüketim nesnesiyle karşı karşıyaydılar. Acaba onları mutlu kılan neydi ki o değerler bizi mutlu kılamıyor şu anda? Biz mutlu olabilmek için o paltoyu, o cep telefonunu, o bilgisayarı, o yeni çıkan mp4 çaları mutlaka bir biçimde edinmek durumundayız. Ya da sinemaya gitmek, bu filmi izlemek, bu gazeteyi takip etmek gibi. Fotoğraf makinesi işte tam da bu kültüre, bu dünya algısına denk düşen bir araç oldu. Dolayısıyla gezi kültürünün kendisi zaten tarihin belli bir döneminde ortaya çıktı, ondan önce gezmek diye, turizm diye bir kavram söz konusu değil. Turizmin ortaya çıkmasında fotoğrafında çok ciddi bir katkısının olduğu hemen anlaşılabilir bir bağlantı. Ne yapıyorsunuz geziyorsunuz, artık fotoğraf makinesiz gezmek, gezmek sayılmaz, sayılamaz. Çıplak çıkılmış bir yolculuk ile eş düzeydedir, fotoğraf makinesiz çıkılan bir yolculuk. Buradan yurtdışına bir seyahat yaptınız peki döndüğünüzde yanınızda ne getireceksiniz. Sadece oradan aldığınız hediyelik eşyalar mı? O bölgeye dair birkaç kartpostalı mı? Peki, sizin oraya gittiğinizin kanıtı nedir? Komşularınıza, eşinize dostunuza, bırakın onu zaman geçtikçe kendinize nasıl kanıtlayacaksınız. Açacaksınız dosyayı, aaaa 1995’te bak Prag’a gitmiştim, 2002’de gördün mü Hawaii’ye gittim, nereden belli, çünkü fotoğrafları çekilmiş. Sizin o mekânların önünde çekilmiş fotoğraflarınız var, anı fotoğraflarına bakın çoğunlukla o bölgeyi tanımlayacak kimi merkezlerin, kimi binaların, kimi yerleşim yerlerinin önünde içinde bizim de dâhil olduğumuz fotoğraflardır. Self timer da bunun için icat edilmiştir zaten, fotoğrafçıyı da mekâna dâhil etmek için. Böyle olunca yapılan o yolculukların kendisi de gerçekten yaşanan bir deneyim olmaktan daha çok, biriktirilen bir “deneyim”e dönüşüyor. Daha doğrusu deneyimi tırnak içinde kullanıyorum burada, deneyim olmaktan çıkıyor. Günümüz iletişim uzmanları televizyonla kurulan ilişki konusunda bizleri uyarıyorlar, diyorlar ki televizyon tehlikeli bir biçimde deneyime olan ihtiyacı ortadan kaldırıyor; sanki deneyimi daha çok kışkırtıyormuş gibi görünse de, size uzak diyarlar gösteriyor ve sizi oralara gitme duygusu uyandırıyormuş gibi yapıyorken, o da ne!!!, hayır aynı zamanda da oralara gitmiş gibi yapıyor. Sanki siz o programı, belgeseli izlediğiniz zaman, o görüntülerle karşı karşıya kaldığınız zaman oralarda olmuşçasına bir duygulanım haline giriyorsunuz. Deneyime olan ihtiyacın karşılığı, kendi kişiliğinizi kendi kültürünüzü oluşturabilmeniz için hayatla kurulan farklı ilişkilerdir. O deneyimleri en aza indirdikçe, deneyimin kaynağı başkalarının deneyiminin görüntüsü oldukça, hoş geldin günümüz görüntüler dünyası! Ve fotoğraf makinesi de bu sürece hizmet eden bir aygıt, suç fotoğraf makinesinin mi, tabii ki orada bunu kullanan insanoğlunun. Çünkü bir teknoloji sizi rezil de edebilir, vezir de. İşte atom teknolojisi, nükleer santral de yapabilirsiniz, atom bombası da.

Şebnem Aykol: Peki, fotoğrafta teknik ve estetik konusunda görüşleriniz nelerdir?

Ergün Turan: Bu soruyu cevaplarken öncelikle bir anekdotla başlayayım, yine kitapta var olan bir alıntı bu; yaşadığım bir olaydır. Hoca’ya öğrenci fotoğraf getiriyor, diyor ki “Hocam sizin bize uygulama olarak verdiğiniz konu için benim çekmiş olduğum fotoğraf budur; fotoğrafta bir ağacın kuytusuna sığınmış ıslak bir kedi var, biraz da etrafta çayır çimen gözüküyor. Hoca fotoğrafa bakıp “ne anlatıyor bu fotoğraf, niye çektin bu fotoğrafı” diyor. Öğrenci arkadaşımız da, “O gün benim için çok kötü bir gündü, dışarı çıkınca yağan yağmurda ıslandım, üşümüştüm. Hem fiziksel hem de ruhsal olarak bu kötü haldeyken, birdenbire bu kediyle karşılaştım. Onunla özdeşlik kurdum bir anda, onda kendimi gördüm. O da yalnızdı, bitap durumdaydı, ıslanmıştı ve bir kenara sinmiş, korkulu ve endişeli gözlerle etrafına bakınıyordu.” der. Hoca şöyle bir bakıp “ Senin söylediğin bütün bu şeyleri fotoğrafta görmem mümkün değil, yani sen bunları alt yazı olarak yazmadıkça, bu fotoğraftan bunları çıkartmak mümkün değil. Onun için bu fotoğraf senin kişisel arşivine dâhil olacak, dolayısıyla bu fotoğrafa baktığın zaman o günkü duygu hallerini hatırlayabileceğin bir anı fotoğrafı olarak anlamlı olabilir ama fotoğraf bu değildir” diye cevaplar. Nedir o zaman fotoğraf, öncelikle bize gösterdiği şeyin anlamlı bir bütün olmasıdır, bu gerek belgesel fotoğraf için olsun, gerekse çekilen ve yapılan kurgu fotoğraflar için olsun aynen geçerli bir ilkedir. Fotoğraf doğrudan çekilen bir şey de olsa, yani bir anın görüntüsü de olsa,  o görüntüye dair önceden yapılmış bir kurgusal düzenleme de olsa, sonuç olarak her durumda bir kurmacadır. Yani sanatın kendisi eğer bir kurmaca ise fotoğrafı da bunun dışında tutmamız mümkün değildir. Zaten kurgusal denilen fotoğrafların kurmaca olduğu adından bellidir. Ama diyorum ki, aslında belgesel fotoğrafların kendisi de kurmacadır. Çünkü eğer belgesel fotoğrafı nesnel bir gerçeklik olarak değil de -ki hiçbir zaman böyle bir iddiası olmamıştır- o anda orada olan fotoğrafçının konuyu nasıl algıladığının, nasıl çözümlediğinin, konuya nasıl yaklaştığının, yani gerçekliği nasıl yorumladığının bir ifadesi olarak tanımlıyorsanız, belgesel hatta daha ileriye giderek söyleyelim sosyal belgesel fotoğraflar da o fotoğrafı çeken fotoğrafçının o olayla ilgili kurmacasıdır. Fotoğrafın gerçeği kaydettiğine dair bir söylenceden yola çıkıyoruz; fotoğraf gerçeği kaydeder mi? Elbette objektifin önünde olan gerçeği kaydeder, ancak hangi gerçeği? Objektifin görüş alanına giren her şeyi kayıt alanına dâhil ettiği için, evet orada olan şeyin negatif ya da CCD üzerine yansımasından da emin olabiliriz. Fotoğrafta görünen şey, gerçekten de oradadır ve tam da göründüğü gibidir. Bu durum fotoğraf teknolojisinin doğal sonucudur. O ki, nesneden yayılan ışığın duyarkat üzerindeki fiziksel izidir, öyleyse gösterdiği şey de gerçektir. Ama gerçek bu mudur? Yani objektifin görüş alanına giren şey midir gerçek? Peki, objektifin görüş alanına giren şeyi kim seçti? Objektif kendiliğinden bir gerçeklik arayışı içinde dolaşmaz gündelik hayatta, bir fotoğrafçının boynunda dolaşır, fotoğrafçı kamerasını nereye doğrultursa objektifler oraya bakar. Objektifler dilsizdir, isyan etmezler, demezler ki gerçeklik orada değil de biraz daha sol tarafta diye... Deklanşöre bastığınızda görüş alanında olan her şeyi kayda geçirirler. Onun kaydettiği görüntü bu anlamıyla, kardaki ayak izi kadar nesneldir. Gerçeklik nesnellikle eşit şeyler değildir, dolayısıyla bir fotoğrafçı görmüş olduğu olaylar dizgesine bakarken orada ne gördüğü, fotoğraf çekerken çok önemli bir şey. Yan yana duran iki fotoğrafçının aynı olay karşısında farklı şeyler çekiyor olması buradaki soru işaretini açığa çıkarır zaten. Görme eylemi sadece fiziksel bir eylem değildir. Orada ne gördüğünüz, neyi görülmeye değer bulduğunuz sizin kimliğinizin bir uzantısıdır. Kimlik ise, tüm tarihsel birikiminiz, kültürel donanımınız, okuduğunuz kitaplar, almış olduğunuz eğitim ve aile kültürünüz, yaşadığınız kültürün toplam olarak sizde kristalleşmiş halidir. İşte o hal ile deklanşöre basarsınız. Fotoğraf kültürünüzde onun içinde içkin olarak vardır. O halde deklanşöre bastığınız anda çektiğiniz şey gerçek midir? Yoksa orada görmüş olduğunuz şey konusundaki, sizin gerçeklik algınız mıdır? Bu nedenle görme eylemi salt fiziksel değil aynı zamanda psikolojik bir süreçtir de. Herkesin farklı bir gerçeklik algısı vardır. Aslında orada dönen tek bir olaydır ancak gerçeklik özünde tıpkı körlerin fil tarifine benzer. 5 tane körü filin değişik yerlerine koyun ve file dokundurun, herkes dokunduğu yerle fili tarif eder. Hâlbuki fil bütün bir organizma, gören bir göz fili tanımlarken daha bütünsel bir tanım yapabilecekken, kör ise hayatında hiç fil algısı yoksa tuttuğu yer kadar fili tanımlayabilir. Albrecht Dürer’in gergedan çizimine baktığınız zaman tarihte, aslında Albrecht Dürer’in gerçek bir gergedan görmemiş olduğunu, gergedanı anlatılar üzerine çizmiş olduğunu anlıyorsunuz. Çünkü onun gergedan çizimi o dönemin şövalyelerinden, o dönemin zırhlı giysilerinden esinlendiğini gösteriyor bize, katmanlı ve kenarları zımbalı bir hayvan olarak resmetmiş gergedanı. Şimdi böyle olunca, fotoğrafın bize ne gösterdiği, fotoğrafçının orada ne gördüğü ile çok ilintili olan bir şey. O nedenle belgesel, doğrudan alınmış bir fotoğraf karesi olsa bile sonuç itibarı ile bir kurmacadır, fotoğrafçının kendi kurmacası. Gerçekliğin içinden hangisinin seçip ayıklanacağı da bu kurmacanın bir parçası, onun için John Hillard bununla ilgili güzel bir uygulama yapmış; bir insanı yere yatırmış ve üzerine bir beyaz örtü örterek ceset görüntüsü vermiş. Fotoğraf karelerinden birisinde ateş yakmış, ötekisinde yüksek bir noktanın direklerini göstermiş, ötekinde su göstermiş ve bunların altına da yanmış, düşmüş, boğulmuş gibi ibareler kullanmış. Yani kadrajın içindeki görüntüler bize o ölüm olayının gerçekliği hakkında ipuçları veriyor. Sonrada geniş bir çerçeve almış, suyun kenarında, yanında ateş yanan ve biraz da yüksek bir noktanın aynı kadrajın içinde olduğunu göstermiş. Şimdi düşünün ki siz bir muhabirsiniz ve ölümün nasıl gerçekleştiği hakkında bir bilginiz yok ama bir fotoğraf götürmek durumundasınız gazeteye. Siz o anda bir fotoğraf çektiniz ve fotoğrafın içinde şey var, işte yanmış ifadesi duruyor, oradaki ateş ve çarşaf içerisindeki ceset. Ve sonra öğrenildi ki bu ölüm olayı bir yanma sonucu olmamış. Editörünüz çektiğiniz fotoğrafı kullanamayacak. Başka bir nedenle ölmüş adam. İşte; yukarıdan atlamış ve intihar etmiştir. Siz olay anında onu fark etmediğiniz için, çekmiş olduğunuz fotoğraf hiç de konuyu ifade etmiyor. Bunun gibi, fotoğraf bütünün içinden bir ayıklama sanatı ise bir parça çekiyorsanız, o parçanın o bütün hakkında olabildiğince en yakın ipuçlarını taşıyabilecek, gerçeğe en yakın değerleri taşıyacak parçalarını bulup çıkarmak durumundasınız. Ama tekrarlıyorum, fotoğrafçı bunu yaparken yine kendinden yola çıkarak, kendi kültürel birikimi ve donanımından yola çıkarak, fotoğraf çeker. H.Cartier Bresson’un almış olduğu eğitim, zengin bir aileden geliyor, iyi bir eğitim görüyor, resim eğitimi alıyor. Onu, almış olduğu eğitiminden, ait olduğu sınıftan -kültürlü ve entelektüel bir adam çünkü- bağımsız olarak değerlendiremezsiniz. Fotoğrafları da bu birikimini ayna gibi yansıtır. Herhangi biri o fotoğrafları o şekilde çekemez, onu ancak Cartier Bresson gibi bir beyin ancak o gözle bakacaktır o gerçekliğe. Fakat Cartier Bresson fotoğraflarının hiç bir zaman şöyle bir iddiası yoktur; ben oradaki gerçeği size söylüyorum. Evet, orada ne gördüğü hakkında bize bir şey söylüyor kuşkusuz, biz de bakıyoruz ama gerçekliğin böyle olduğu doğrultusunda bir iddiadan hareket etmez Bresson’un fotoğrafları. Evet, akıp giden hayat diye bir gerçeklik var. Burada önemsediğim, onun fotoğrafları, gerek mizahi – bilgi vermek amacıyla çekmiyor Bresson, bakın burada böyle bir olay olmuştu diye çekmiyor – ama baktığımız zaman fotoğraflarda oradaki yaşama dair kimi zaman tebessüm ettiğimiz, kimi zaman şaşırdığımız, hayrete düştüğümüz bir ilgiyle bakıyoruz onun fotoğraflarına, onun estetik çerçevesinden süzülen karelere. Gerçeklik konusunda zengin ipuçları içeriyor mu, çok zengin ipuçları içeriyor. Şimdi buradan hareketle, fotoğraf bize bilgi verirken bir takım verilerden hareket ederek bilgi verir. Fotoğrafı iyi yapan şeyler nedir diye soracak olursanız; öğrenci arkadaşımız örneğinden de yola çıkarak, hocanın vermiş olduğu yanıt üzerinden gidelim.  Buradaki fotoğraf bize,  ne anlatıyor dediğimiz zaman, işte bir sıkıntıyla karşılaşıyoruz. Nedir bu sıkıntı? Arkadaş ruh haletine denk düşen bir kare bulup çekiyor. Ama fotoğraf içindeki elemanlar (çünkü çerçevenin içinde bir takım görüntüler var; ağaç, kedi, ıslanmış çimenler, belki arkada yürüyenlerin ayakları vs.) bunlar bize acaba fotoğrafı çeken arkadaşın iletmek istediği duyguyu transfer eden öğeler mi? O zaman demek ki kadrajın içine nelerin alınacağı, fotoğrafın ne söylediğine ilişkin birinci koşul. Neleri kadrajın içinde tutacaksınız, gereksiz, anlatıma katkısı olmayan şeyleri, kadrajın içine almamaya özen göstereceksiniz. Fotoğraf eğitimi gören bir kişi, eğitimden kastım akademik değil, kursa bile gittiğinizde kompozisyon diye bir başlık konduğu zaman, denir ki şunlar şunlar şöyle yapılırsa bunun anlatıma katkısı olur, ama yapılmazsa anlatımdan bizi uzaklaştırır. İşte 1/3 oranları, altın kesim noktaları, bakış yönünde boşluk bırakmalar gibi bazı standart bilgiler verilir ve bunlar kompozisyon başlığı altında toplanır. Fotoğraf bu mudur, tabii ki fotoğraf bununla açıklanamaz, ama bunu içerir. O zaman bu kadrajın içindeki görsel öğeler nelerdir; kadrajın öğelerinin üzerine düşen ışık nasıl bir ışıktır, buradaki lekeler nasıl tasarlanmış yani kompoze edilmiştir, nasıl basılmıştır, çerçevelenirken neler dışarıda tutulmuş, neler dâhil edilmiştir. Bütün bunların hepsi sizin anlatım dilinizi oluşturur ve bunlar fotoğrafın yapısal öğeleridir. Fotoğrafı bunların dışında tutarsak şayet, o zaman fotoğraf sıradan görüntü ile kendisini ayıramayız. Deklanşöre bastığınız anda makineyi çevirdiğiniz anda fotoğraf mutlaka bir görüntü vermek muradıyla tasarlanmış bir aygıttır. Deklanşöre basıldığı anda bir görüntü transferi var, olmaması için olasılıklar var tabii, çok yanlış pozlamışsınızdır- ki günümüz teknolojisi +2 ,+3 stopluk poz hatalarını tolere etmektedir- filminiz ışık almamış olabilir, perde arızanız olabilir, obtüratörünüz çalışmamış olabilir. Ama şundan eminiz film ya da CCD ışık aldığı koşulda mutlaka bir görüntü transferi gerçekleşmiştir. Görüntünün kendisi bir fotoğraf olmuş olabilir mi? Bunun için ısrarla altını çiziyorum, fotoğrafla görüntü aynı şeyler değil, onun için sokakta milyonlarca fotoğraf çekmeye çalışan insan var ama çektikleri şey fotoğraf olmuyor. Arada bazen fotoğraf çıkıyor, neden bu da kör avcı misali, yani 100 tane saçmayı dolduruyorsunuz, atıyorsunuz bir tanesinin bir kuşa denk gelme olasılığı olasılık olarak vardır ama aynı fotoğrafçının iyi bir fotoğrafı yeniden çekme olasılığı düşüktür. Ama konusunda uzmanlaşmış bir göz, iyi fotoğraflar yakalayabilmek konusunda çok daha verimli bir gün geçirebilir. O zaman demek ki burada fotoğraf eğitiminin, kişinin kendi gözünü eğitmesinin, kendi aklını ve bakışını eğitmesinin bu anlamda çok önemli olduğunun altını çizmek gerek. Onun için fotoğraf ve teknik dendiği zaman, zannedilir ki fotoğraf teknikten bağımsız bir şeydir, yani fotoğraf sonuçta bir anlamlar bütünüdür. Benim tekniğim zayıf, ben zaten teknik fotoğraflar çekmiyorum, ben daha çok estetik yanı güçlü fotoğraflar çekiyorum diyen, ya da tam tersi. Bu çok ürkütücü bir şey, neden çünkü bırakın fotoğrafı, bütün sanat alanlarında teknik ve estetik, et ve tırnak gibi iç içe geçmiş bir şeydir. Bunların hepsi, saç ayaklarından birini keserseniz işte o şey devrilir, bir tarafı kötürüm kalmış insan örneği gibi. Onun için teknik ve estetik birbirinden kopmaz bağlarla bağlı öğelerdir. Konuşmamın başında bir fotoğraf baskısı örneğinden yola çıkarak vurguladığım gibi; çok iyi bir fotoğraf çekmiş olun, ama baskı aşamasında negatifi yanlış pozlandırın, fotoğraf artık yoktur. Tadından biraz fazla ya da tadından biraz az, göreceksiniz ki o fotoğraf size kafanızdaki o iyi fotoğraf algısına denk düşmeyecek, neden çünkü pozu tam kararında veremediniz, nedir pozu kararında vermek, tamamen teknik bir olay, doğru test almamışsınızdır ya da yeterince özen göstermemişsinizdir, ya da test aldığınız ortamı standartlaştırmamışsınızdır, test aldığınız banyonun ısısı 20 derecedir, baskı yaptığınız küvetteki ısı 24 derecedir. Isı farklılıklarından dolayı, pozunuz aynı olduğu halde baskı yoğunluğu yükselir. O zaman ne oldu şimdi, fazla pozlanmış, tonları daha kararmış, siyah alanlarında fazla detayı olmayan bir fotoğraf elde ettiniz. Hayalinizdeki fotoğraf bu değildi ki, negatif olarak fotoğrafınız sizi gayet memnun ediyor, kontak baskılarından memnunsunuz ama bitmiş baskı sizi mutlu etmedi. Burada teknik yok mu, fotoğraf estetik olarak tam da yerli yerinde. Teknik olarak bir şeyini iyi çözemediniz, fotoğraf estetiği hooop geriye gidiverdi. Özde siz zaten teknik bir şeyden yola çıkıyorsunuz, kullandığınız alet bir fırça değil –ki fırça bile bir tekniktir. Yani samuru var, atkuyruğu kılı olanları var, başka türlüsü var, fırça sürme tekniği diye bir teknikten söz edilir resimle ilişkili olan insanlar arasında. Fırça tekniği deyince; hiç Cezanne’nin fırça tekniği ile Van Gogh‘un fırça tekniği kıyaslanabilir mi? Neden söz ediyoruz, bir duygudan mı söz ediyoruz; kuşkusuz ama onun bir dışa vurum biçimi var, o fırça darbesiyle, o kadar kalın boyalar kullanarak ne yapmaya çalışıyor ressam. Puantiyalistlerden söz ediyoruz. Empresyonistlerin içinde nokta nokta resim yapan, milyonlarca nokta ile gözün algılamasındaki özellikten - ki bugün CMYK dediğimiz baskı tekniğinin temelini oluşturur-  yararlanarak puantiyalizm denen bir akım ortaya çıkıyor al sana bir teknik. Peki, bu teknik resim disiplininin estetiğini oluşturmuyor mu? Tıpkı bunun gibi, fotoğrafta da yapmış olduğunuz baskının kendisi, çekim aşamasında kullandığınız objektifin açısı, çekim noktası yani bakış açınız, kadrajınıza hangi lekeleri alıp almadığınız neleri ayıkladığınız, portrenin yüzündeki ifadeyi doğru çözümleyip çözümleyemediğiniz - doğruluk tabii ki bilgi ve görgünüze bağlı olan bir şeydir - bütün bunlar aslında hep yapmış olduğunuz şeyin tekniğini oluşturan bir şeydir. Ama bu teknik süreç bittikten sonra ortaya bir fotoğraf çıkar ve o fotoğraftan size bir anlam çarpar. Yani o anlamın çarpması da o fotoğrafın estetik olarak kendi sürecini tamamlamış olması ile ilgili bir şeydir. Estetiği zayıf ama anlamı güçlü ya da anlamı zayıf ama estetik fotoğraflar.  Her iki türün de örneklerini bolca görebilirsiniz. Ama bunlar benim fazla ilgimi çekmiyor. Bence teknik, estetiğin temel yapıtaşıdır. Siz yüksek bir estetik yaratmak durumundasınız, çünkü siz sanatsal bir eylemle uğraşıyorsunuz, estetiğinizin sonucu olarak güçlü bir anlam çıkacaktır. Ama bu ikisini birbirinden ayırmaya başladığınız her durumda fotoğrafınız mutlaka bundan bir şey kaybedecektir. Yakın zamana kadar ülkemizde örnekleri bolca görülen, fotoğrafı bir malzeme olarak kullanmaya çalışan “çağdaş” sanat yapıtlarında söz konusu ayrımın nasıl sırıttığı hatırlanacak olursa söylemeye çalıştığım şey daha bir açıklık kazanabilir.

Sanatçının, bir anlatım aracı olarak farklı malzemeler kullanmasında garipsenecek bir yan yoktur. Fotoğraf da bu malzemelerden sadece birisidir. Burada önemli olan nokta, kullanılan malzemenin sadece bir araç olmasının ötesinde kendi doğasından kaynaklanan bir dili olduğu gerçeğidir. Usta sanatçıların büyüklüğü bir yanıyla da, kullandıkları malzemenin dilini keşfetmiş ve konuşturmuş olmalarında yatmaktadır. Bütün plastik sanatlar gibi fotoğraf sanatı da içerik ve biçimin uyumlu bir bütünlüğüdür. Zaman zaman dengeler değişse de her içerik, bir biçim altında var olur. Ya da tersinden söylenirse içerik, biçimi var eden özdür. Bu diyalektik ilişki varlığın doğası gereğidir.

Şebnem Aykol: Peki ülkemizdeki Güzel Sanatlar Fakülteleri’nin Fotoğraf Bölümlerinin fotoğrafa ve fotoğrafçıya katkısını nasıl değerlendiriyorsunuz? Ve diğer fotoğraf eğitimi veren kurumları da göz önüne alarak, bir fotoğrafçı adayının kendisini yetiştirebilmesi için önerileriniz neler olur?

Ergün Turan: Aslında daha önce bu konuya az da olsa değindik, yani ben kişisel olarak fotoğrafın bir akademik eğitim, ya da bir alaylı eğitim ile olması konusunu bir kutup olarak görmüyorum. Önemli olan şey, uğraşmış olduğunuz alanla kurduğunuz nasıl bir ilişki kurduğunuzdur. Krishnamurti adlı bir düşünürün bir deyişi ile bunu çok basit açıklayabilirim; konuştuğu kişiye der ki “Sen ressam olmak istiyorsun, fakat ailen de senin tabi ki geleceğini düşündüğü için senin avukat olmanı, hukuk fakültesine gitmeni düşünüyorlar. Peki, sen hangi yolu seçeceksin? Biliyorum ki, hukuk fakültesine gitmeyi seçmezsen, baban maddi desteği kesecek, dımdızlak ortada kalacaksın. Hukuk fakültesine gidersen baban seni destekleyecek çünkü hayalindeki ideal çocuğu gerçekleştirmiş olacak, belki de kendi gerçekleştiremediği hayallerini senin üzerinden gerçekleştirmek isteyecek. Ama bu durumda muhtemeldir ki, sen mutsuz bir avukat olacaksın. Öte yandan, bir ressam olmak için ailene direnebilirsin, bu durumda da beş parasız bir ressam adayı olacaksın. Hangi yolu seçeceksin?” Genç adam düşünür, taşınır ve kararını verir. Öğreniriz ki avukat olmayı seçmiştir. Şimdi iki tip insan var diye ayırıyor Krishnamurti, bir tanesi uyum yapmayı seçen, sistemle uyum içinde giderek hayatını idame ettiren, fazla etliye sütlüye bulaşmadan, ruhunu ve bedenini fazla riske atmayan insan tipi. Dünyada bundan çok fazla vardır, dünyanın çoğunluğunu onlar oluşturur. Ama bir de riski göze alan insan tipi vardır, onlar hayallerinin peşinden koşarlar. Bana sorsaydı bu genç adam, “ne yapmamı önerirsin diye; ona tabi ki ailesine onlara karşı olmadığını, onları çok sevdiğini ama bu hayatın kendisine ait olduğunu ve destekleseler de desteklemeseler de – ki desteklemenizi çok isterim- ama desteklemeseniz de benim içimdeki ses ressam olmam yönünde beni çağırıyor, ben o yolda gitmek istiyorum demesini önerirdim” diyor. Evet zorluklarla karşılaşacaktı, çok sıkıntı çekecekti ama her zaman o sıkıntısını aşabilmek için hep bir nedeni olacaktı;  ideali. Günümüz modern dünyası zaten idealleri yok eden, ideallerin anlamsızlaştırıldığı bir dünya olduğu için, bu tip insanların sayısı her geçen gün azalmakta. Şimdi tıpkı onun gibi, bir idealiniz varsa bunun akademik eğitimden geçiyor olmakla veya alaylı bir eğitimden geçiyor olmakla hiç bir alakası yok. Akademik eğitim ne yapar, şöyle bir şey yapar sizin almakta olduğunuz yolu – ki benim yaşamım buna örnektir aslında- hızlandırabilir. Mevcut bir paket program, önünüzdeki çakıl taşlarını, köşelerdeki engelleri daha önce benzeri yollardan geçmiş olanların uyarıları ile daha kolay, daha yumuşak geçmenizi sağlar. Bunlar tabi avantajlar ama her zaman bir ustanın ya da bir mihmandarın eşliğinde bir şey öğrenmenin bir de riski vardır. Nedir o risk, onlar gibi olmak veya biraz onlara benzemek,  kendi bireysel ifade biçimlerinden uzaklaşmak ya da ona ulaşamamak. Ama eğitimin doğası gereği bu risk her zaman vardır. Ama bunun eğitimciden daha çok eğitilen ile ilgili bir şey olduğunu düşünüyorum. Eğer eğitim alan kişi ne yapmak istediği konusunda açık, net bir görüşe sahipse, eğitici olan kişiden sadece onun ihtiyacı olan noktalarını alır ve kendi içinde özümser. Ve kendi süzgecinden geçirdikten sonra kendi kanalında yine akar gider. Ama eğer sizin kendinize ait bir takım görüşleriniz, fikirleriniz yoksa arayışlarınız yoksa en önemlisi- biz fotoğraf bölümüne öğrenci alırken sınav sistemimizin izin verdiği, yapabildiğimiz kadarı ile bilgi ölçmüyoruz, ilgiyi ölçmeye çalışıyoruz- çünkü bilgi her yerde var; okulda, kitaplarda, internette. Bilgi nispeten daha kolay ulaşılabilir bir şey, hele günümüzde düne göre daha da kolay. Ama ilgi, merak, tutku şırınga ile verilebilen bir şey değil, fotoğrafa ilginiz varsa bilgiyi hızla tüketirsiniz. Bu gün kimi 4. sınıf öğrencisinin benim 6 ayda çözümlediğim bilgiyi 4 senede çözememiş olduğunu görerek üzülüyorum. Bire bir aktardığımız halde, kafasına zorla vurduğumuz halde, bu kadar imkân olduğu halde. Tam bire bir olmasa da şöyle bir cümle kullanılabilir; imkânların zorluğu aslında kışkırtan bir şeydir. Çok az imkân ya da tamamen imkânsızlık belki çökerten bir şey olabilir, ama sınırlı imkânlar kışkırtan bir şeydir. Her öğrenciye bir agrandizör, her isteyen öğrenciye istediği kadar makine kullanımı… Belki bu bolluk Batı ülkelerinde var, biz de yok ama bunu fotoğraf eğitimi ve fotoğraf platonuzun zenginleşmesi açısından bir dezavantaj olarak görmüyorum. Bizim alet, avadanlığımız kısıtlı olabilir, senin yeter ki aşkın olsun, bir idealin olsun...

Şebnem Aykol: Niyet olsun değil mi?...

Ergün Turan:  Evet ya niyet. En geleneksel deyimi ile senin niyetin var mı kardeşim, niyetine girdin mi? Hani kız istemeye giderken de böyle denir ya, niyetine girdin mi? Eğer niyetine girmediysen o kız sana zaten yar olmaz. Mutlaka senden daha niyetli birisi elini çabuk tutar ve kızı alır götürür. Bu nedenle akademi veya alaylı ayrımını ben çok yapay buluyorum. Akademiden çıkıp, gayet iyi işler üreten arkadaşlar olduğu gibi alaylı olarak da çok iyi işler yapan arkadaşlarımızın işlerini görmekten zevk alıyorum. Fotoğraf eğitiminin sadece akademi içinde beslenen bir eğitim olması konusunda da negatif düşüncelerim var, çünkü böyle düşünceler olabiliyor zaman zaman. Yani üniversite eğitimi sadece üniversite çatısı altındaki alanlardan beslenmeli gibi. Hayır, üniversite eğitimi, dışındaki bütün diğer alanlardan da beslenmeli yani biz burada fotoğraf eğitimi veriyoruz, fotoğrafın her şeyi bizden sorulur diye bir iddiamız olamaz, dışarıda kendini yetiştirmiş fotoğrafçılardan üniversitedeki eğitim açısından destek alıyoruz, yaptığı çalışmaları ile onları davet ediyoruz, çalışmalarını burada sunmalarını istiyoruz, kendi fotoğrafçılık süreçleri konusunda öğrencileri bilgilendirmelerini,  kendi hayatlarında önlerine çıkan çakıl taşlarına işaret etmesi, kendi deneyimlerini aktarması konusunda teşvik edici davranıyoruz. Bunun niyetindeyiz ve örneklerini uyguluyoruz, tersinin de anlamlı, yani karşılıklı bir ilişki açısından, ikisinin de birbirini destekleyen ve besleyen bir özellik olduğunu düşünüyorum, onun için fotoğraf öğrenmek isteyen arkadaşımın hangi yolu izlemesi konusunda bir reçetem yok. Hangi yol onun için daha uygunsa, daha verimliyse o yoldan gitsin. Eğer fotoğrafçı olacaksa, kendini fotoğrafçı olarak tanımlayabileceği bir noktaya gelmekse amacı öyle de böyle de o noktaya gelir, onun önünde hiç bir engel durmaz.

Şebnem Aykol: Fotoğraf dünyasından beğendiğiniz ve fotoğrafçı gençlere, fotoğrafa gönül vermiş kişilere mutlaka çalışmalarını görmelisiniz dediğiniz isimler kimlerdir?

Ergün Turan: Söylemeyeyim öyle isimler, ama dünya fotoğraf tarihini dikkatle izlesin arkadaşlar. Birincisi günümüz fotoğrafçılarını izlemek internet olanağı ile çok olanaklı hale gelmiş durumda, ben mesela bunun hızını takip edemiyorum. Kendi öğrencilerimden zaman zaman yepyeni isimler duyuyorum, onların getirdiği fotoğraflara bakıyorum hatta “ya beni yormayın, arattırmayın bana, şunları bir paketleyin de getirin bana da, ben de bakayım neler yapılıyormuş” diyorum. Onun için eğitimin bu bağlamda karşılıklı bir alış verişe de dönüştüğünü düşünüyorum. Ama öğrencilerimizin çok okumadığından, çok kitap okumamasından dolayı şiddetle muzdaripim. İnternet ile çok haşır neşir olup, görsele çok bakıyorlar fakat kitap okumaya geldiği zaman biraz daha durup düşünüyorlar. Onları suçluyor muyum evet suçluyorum, ama aynı zamanda suçlayamıyorum da. Suçluyorum gelecekleri açısından, suçlamıyorum bir baba şevkati açısından. Yani günümüzde okumanın bu kadar küçümsendiği, dar bir çevrede yüceltildiği ama genel kültür açısından küçümsenip yok sayıldığı bir ülkede yaşıyoruz. Ayrıca, “ne var işte, internette zaten her şey var” denildiği bir dünyanın da üyeleriyiz aynı zamanda. Diğer yandan, 12 Eylül gibi bir travmanın yaşandığı bir ülkenin gencinin okumakla ilgili zaten ciddi sıkıntıları olacaktır. Bu bir kültür, bu bir alışkanlık meselesi. Hani daha önce kızımla yaptığımız yolculuklar sonucu bir yolculuk kültürü olduğunu söylemiştim ya, tıpkı onun gibi. Evde kitap okumayan bir ana babanın çocuğuysanız, okuyanlar bile okumaktan ürkütülmüşlerse, okumak toplumda kutsanmıyorsa ve siz böyle bir ortamda gençliğinizi yaşıyorsanız, yaşamak dediğimiz şey yaşadığınız deneyimlerse sonuç ürkütücüdür. Kitap okumanın kayda değer bir deneyim olarak tanımlanmadığı, eğitimin içeriğinin tamamen boşaltıldığı bir kültürden üniversiteye geliyorsunuz, sonra birileri diyor ki “Burası üniversite okumalısınız”  olmuyor tabii ki. Belli şeyleri mutlaka okumak zorundalar, sonuçta bu diplomayı alabilmek için, bir şeyleri okumak durumundalar ama o yeterli mi asla, asla yeterli değil çünkü fotoğraf bir öğrenme yöntemi değil bir hayat biçimi. Yani siz okuduğunuz oranda da fotoğraf çekiyorsunuz, okumak sizin, bilginizi, görgünüzü, donanımınızı zenginleştiren bir deneyim olarak var hayatınızda. Farkında olan biri kendi gerçeğinin, kendi realitesinin, kendi kültürünün farkında olan biri, bir şeye bakarken o şeyin aslında öyle değil de şöyle de olabileceğini sorusunu size bilginin sordurduğunu bilir. Ve internet denilen alanda yok öyle bir bilgi, o bilgi hala bilgilenmenin orijini olan kitapta duruyor. Uzun zaman da değişeceğini düşünmüyorum. Hala koltuğunuzun altında bir kitapla vapuru geçmiyorsanız, orada fotoğrafçılığınızla ilgili ciddi eksik bir şeyler diye düşünüyorum. Batı fotoğrafında bununla ilgili yol çoktan kat edilmiş durumda, adam onun için bir fotoğraf hakkında saatlerce konuşabiliyor, yahu bir fotoğraftan ne anlamlar çıkartmış, neler buldu düşündü diyorsunuz. Yurtdışında eğitim gören öğrencilerimiz hep aynı şeyle geliyor, teknik olarak hiç bir eksiğimiz yok, hatta onlardan daha bile iyi olduğumuz noktalar var. Bazı derslerden hemen muaf tutuluyoruz ama bir fotoğraf konusunda onu anlatmaya gelince donup kalıyoruz, çünkü söyleyecek söz bulamıyoruz. Bir fotoğrafta psikolojiden, antropolojiden, felsefeden, sosyolojiden girip başlıyorlar konuşmaya, o kadar çok okumuşlar ki, fotoğrafları hakkında o kadar çok şey söylüyorlar ki siz altında eziliyorsunuz; Doğu Batı’nın altında eziliyor, fotoğrafta da aynı şey geçerli... Bunun için şiddetle tavsiye ediyorum akademili ya da alaylı hepimizin daha çok daha çok okumaya ihtiyacı var. Yabancı dilimiz yok, olmasına çaba sarf edelim, olmasa da Türkçedeki var olan kaynakları hiç olmazsa onları hatmedelim, birden fazla hatmedelim ki kendi fotoğraflarımız hakkında daha fazla görgü sahibi olabilelim.

Şebnem Aykol: Fotoğrafın toplumsal bellek hafızası üzerindeki etkisi ve gerçeklikle kurduğu fiziksel ilişki nedeniyle toplumsal açıdan tanık olma hali karşısında, ülkemizdeki fotoğraf kadrolarının bu açıdan pek de iyi bir sınav veremediğinden söz etmişsiniz, bunu biraz açarak, bundan sonra neler yapılabilir konusunda önerilerde bulunabilir misiniz?

Ergün Turan: Kısaca söylemek gerekirse, Türkiye fotoğrafının bir tarihi var mı? Her şeyin aslında bir tarihi var, sizin de kişisel bir tarihiniz var. Belli bir yaştasınız, geriye dönüp baktığınızda belli bir tarih var. Fotoğrafta Türkiye’ye girdiği yıldan itibaren, bugüne kadar geçtiği süre içinde kuşkusuz bir tarih yaşıyor, ya da yaşadı. Şimdi ama bizim tarihimize geriye dönüp baktığımız zaman tarihimizde Türkiye fotoğrafına dair ipuçları verecek, Türk fotoğrafı kimliği oluşturabilecek köşe taşlarını bulmakta zorlanıyoruz. Bu açıdan mesela Batı fotoğrafına baktığımız zaman, pek çok fotoğrafçının etrafındaki gündelik hayatta dönüp dolanan öğelere daha fazla dikkat kesildiğini, o ögeleri pek çok fotoğrafçının dönüp dolaşıp kaydettiğini, arşivine attığını ve daha sonra onlar içinden yapılan ayıklamalardan a fotoğrafçısının x fotoğrafı, b fotoğrafçısının y fotoğrafı yan yana geldiğinde o olguya dair bir bellek oluşuyor. Örneğin işte hemen aklıma gelen hep kullandığım Amerika’daki açık hava sinemalarına dair örnek; arabayla giriyor Amerikalılar, oturuyorlar arabalarında ve film izliyorlar. Asi Gençlik filminde James Dean sevgilisini alıp gidiyor, izliyor. Bakıyorsunuz birçok fotoğrafçının arşivinde bununla ilgili fotoğraf kareleri görüyorsunuz, ama bakıyorsunuz Türkiye’de bugüne kadar – bu arada internet ortamından da bir duyuru yapmış oluyorum- yazlık sinemalarda çekilmiş bir tek kare fotoğraf karesi görmedim. Birilerinin arşivinde duruyor olabilir, illaki birileri çekmiş olabilir ama görsel basında ortaya çıkmadı. Sergi olarak yapılmadı, kitap olarak yapılmadı. Hadi bunları geçiyorum, zira bunlar meşakkatli işler ama bir dergide bir fotoğraf karesi olarak da yayınlanmadı. Yayınlanmış ve benim gözümden kaçmışsa fotoğrafçının affına sığınıyorum, ben görmedim ve görmeyi şiddetle isterim. Fotoğrafçı kimliğim nedeniyle değil, sadece o dönemi yaşayan bir insan olarak, o günlere dönük bir belge olarak önemserim. Ben fotoğrafın bir orijin olarak belgesel özelliğini çok önemsiyorum, aslında fotoğrafın sanat olmaktan daha önemli bir özelliğinin onun zamanla kurmuş olduğu bu kayıt özelliği olduğunu düşünüyorum.  Benim açımdan fotoğrafın sanatsal ifadesinden daha güçlü bir ifadesidir, fotoğraf medyasının yarattığı bu önemli özellik. Yani bizim zamanla ilişki kurmamıza, tarihle ilişki kurmamıza izin verir. Her fotoğraf geçmişe aittir. Akan zamanı ölümlü bir varlık oluşumuzu hatırlatır bizlere. Çünkü fiziksel bir kayıttır, onun orada olduğunun tarihsel belgesidir. Onun için Ara Güler’in “ben sanatçı değilim, ben görsel tarih yazıyorum” deyişini de çok önemli bulurum. Hani kendisi ben sanatçı değilim sözünü zaman zaman belki kışkırtmak amaçlı söylemiş olsa bile ben bu kısmı ile ilgilenmiyorum. O bir tarihe ilişkin, o yıllara ilişkin onun çektiği fotoğrafların bugün bizim Türkiye’deki yaşama dair görsel kayıtlarımız olması açısından çok önemli olduğunu, bugün hepimiz biliyoruz. Çünkü yok işte bakabileceğimiz başkaları. Ama birileri de çekti mutlaka, başka şeyler de çekti. Tamam, onlar ünlü olmadılar, arşivlerde kaldılar, depolarda rutubetlenmeye bırakıldılar, öldüler gittiler varisleri çöpe attı, çekti gitti. Ama benim sorum şu, peki neden bizim fotoğrafçılarımız- fotoğrafçılarımız derken bunlar halen yaşıyorlar, bundan sonra da yaşayacaklar- bizim bu kuşaklarımız içinde, yaşadıkları döneme objektiflerini doğrultanların içinde hani tabiri caizse, estetik fotoğraflar arayışı içinde bunun belgesel özelliklerinin- ikisini bir arada harmanlama şansımız hep var- neden ikinci planda kalmış olduğunu soruyorum. Benim sorunsalım bu daha çok. Unutulmamalıdır ki, sanatın bütün dalları güzelin evreninde dolaşırken gerçeğin evreninde dolaşmak sadece fotoğrafa nasip olmuştur. Başka hiçbir sanat dalı gerçek karşısında fotoğraf ile boy ölçüşemez. Ama aynı zamanda fotoğraf hem gerçek, hem de güzel olabilir. Fotoğraf, sadece gerçek karşısındaki bu tartışılmaz üstünlüğü ile bile sanat olma sıfatını hak etmektedir. Değil mi ki, her sanat yapıtı döneminin toplumsal yaşamına, insanın var olma mücadelesine, insanca kaygılara, arayışlara, sorgulamalara tanıklıktır, fotoğraf da çağının en güçlü tanığıdır, aynasıdır. İşte genel olarak belgesel fotoğrafın konusu da, doğası gereği yorumu içinde barındıran, bu tanık olma halidir. Burada durup arka arkaya iki alıntı ile söyleşimize devam etmek istiyorum. Birinci alıntı,  Kamil Fırat’tan. İkinci alıntı ise Özcan Yurdalan’dan.

“Bütün fotoğraflar düzenlenmiş yüzeylerdir. Kadrajın iyi olup olmaması, bu gerçeği değiştirmez. Dünyadan kesilip alınmış bir parça olduğu sürece fotoğraflar “düzenlenmiş” yüzeylerdir... Fotoğraf, “neyin” fotoğrafı olarak kaldığı sürece sadece bir durum tespitidir ki, bu, fotoğrafın “düz anlam” katını oluşturur. “Fotoğraf, içinde “neden” sorusuna cevap aradığı sürece özgünleşir, çünkü “neden” sorusu, var olan bir durumu, kadrajlanmış kare içinde zaman ve mekânı sınırlandırmaz; zaman ve mekânı kare dışında tutarken, kadrajın zaman ve mekân ile ilintisini koparmaz. Fotoğraf diyalektik bir bütünlük içinde ele alındığında, bir başka deyişle neyi, nasıl, niçin, neden sorularının “belirti”lerini ortaya koyduğu sürece gerçek anlamını bulacaktır ki, bunların oluştuğu düzlem “yan anlam” düzlemi olacaktır.”(1)