``Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer`` derlerdi, eskiden büyüklerimiz.... Estetiğin toplum yaşamında günümüzde olduğundan daha fazla önemsendiği, mizah anlayışının henüz şimdiki gibi bel altına inme pespayeliğine düşmediği, hele hele hiciv denilen sanatın kirli çamaşırları ortaya dökmekten çok, inceden inceye dalga geçme sanatı olduğu devirlerdi...  İşte o dönemlerde, dünyanın başka hiçbir kültüründe olmadığı kadar zarif bir sanatımız vardı... Karagöz - Hacıvat...

Gazetelerin, radyo - televizyon gibi iletişim araçlarının olmadığı zamanlarda toplumun en önemli eğlencesi olan Karagöz sanatı insanları sadece güldürmekle kalmamış, estetiğin ön planda tutulduğu bir hiciv sanatı olarak toplumsal bilinç (belki kamuoyu da diyebiliriz) oluşmasında öncü bir rol oynamıştır. Tâ ki devlet yöneticilerinin bu yergiden rahatsız olup Karagöz oyunlarını yasaklamalarına kadar. Evet yanlış okumadınız , Karagöz oyunları bir dönem yasaklanmış.. 2. Abdulhamit döneminde Karagöz'ün yergileri yönetimi o kadar rahatsız etmiş ki çareyi yasaklamakta bulmuşlar ve çok ağır cezalar getirmişler. O zamana kadar yazılı bir metne bağlı olmadan güncel olayların mizahi bir dille yorumlandığı Karagöz oyunları, ancak önceden kontrol edilecek yazılı metinler ile oynatma şartı ile yeniden serbest bırakılmış. İşte o tarihten sonra Karagöz oyunu hiçbir özelliği olmayan kaba saba bir çocuk oyunu durumuna düşmüş ve bu şekilde gelenekselleşerek günümüze kadar gelmiş. Ama artık devir o devir değil, Karagöz yavaş yavaş asli kimliğine yeniden kavuşma yolunda ilerliyor.

Bir çok insan Karagöz'ün nasıl oynatıldığını merak eder.. Karagöz oynatmak için önce tasvirleri yapmak gerekir. Tasvirler, Karagöz için özel olarak yarı şeffaf olarak tabaklanmış derilerden yapılır. Şeffaf deri yapılacak olan tasvirin kalıbının üzerine konarak çizilir, dış hatları kesici bir alet ile kesilir, iç hatları Nevregan adı verilen ucu keskin bir alet tarafından oyulur, daha sonra kök boyalarla boyanır ve parçalar eklem yerlerinden birbirine eklenerek oynatıma hazır hale gelir. Tasvirler hazırlandıktan sonra Hayâlî perde arkasına geçer ve tasvirlere can verir. Perdeye önce şarkı söyleyerek Hacıvat gelir, şarkısı bittikten sonra "off hay hak" diyerek perde gazelini okur. Perde gazeli de bittikten sonra Karagöz'ü çağırmaya başlar, Karagöz ya hastadır ya da evde çocuk uyuyordur, o yüzden Hacıvat'a kızar ve başka yerde bağırmasını söyler. Hacıvat'ın bağırmaya devam etmesi üzerine aşağıya atlar, alt alta üst üste kavga etmeye başlarlar, sonunda Hacıvat kaçar, perdede tek başına kalan Karagöz kendi kendine söylenirken Hacıvat tekrar gelir ve atışma bölümü başlar. Bu bölümde Hacıvat'ın yabancı kelimeler kullanarak kurduğu cümleleri Karagöz anlamazlıktan gelerek onlara farklı anlamlar yükler ve buradan mizah ortaya çıkar. Atışma bölümünden sonra fasıl denilen, asıl öykünün yer aldığı bölüm başlar. Bu bölümde rolleri gereği Zenne, Çelebi, Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Acem, Tiryaki gibi tipler girerler ve  rollerini yerine getirirler. Hacıvat perdeye gelen hemen hemen herkesi tanır, onların işlerine aracılık ederek çıkar sağlar ama işin en zor kısımlarını Karagöz'e yaptırır, bu yüzden de Karagöz bazen zor durumlarda kalır ama saf , doğru bir insan olduğundan bütün badireleri atlatır. Olaylar en içinden çıkılmaz hâle geldiğinde Tuzsuz Deli Bekir gelerek kaba kuvvetle olayları çözüme kavuşturur.

Karagöz kimdir, nerede yaşamıştır, neden öldürülmüştür soruları her zaman gündemdedir. İnsanlar nedense Karagöz’ü ete kemiğe bürünmüş olarak düşünmek istemektedirler, ancak Karagöz ve Hacıvat’ın gerçekten yaşamış olduklarına dair herhangi bir bilgi ya da belge yoktur. Karagöz hakkında ilk kesin bilgi 1582 tarihli Surname-i Humayun’da şehzadelerin sünnet düğününde Karagöz oynatıldığına dair bilgidir. Yani Karagöz’ün varoluşu cisimsel bir varoluş değil kültürel bir varoluştur. Yaygın olarak bilinen Bursa Ulucami’nin yapımı esnasında birinin duvarcı ustası diğerinin demirci ustası olarak çalışmaları, inşaatın yavaş ilerlemesinden dolayı sorumlu tutulmaları ve bu yüzden idam edilmeleri ise sadece bir efsanedir.

Günümüzde Karagöz sanatı hakkında ne yazık ki çok şey yapıldığını söyleyemiyoruz. Hani hep "Yunanlılar Karagöz'e sahip çıkıyor" diye hayıflanırız ya, peki buna karşın biz ne yapıyoruz. Kocaman bir hiç... Bilindiği gibi Karagöz bir Osmanlı sanatıdır, unutulmamalıdır ki Yunanlılar da Osmanlı toplumunun bir parçasıydı ve o zamanlar öğrendikleri bu sanatı halen devam ettiriyorlar, okullarda okutuyorlar ama bizim gibi ilkokul ikinci sınıflarda değil, konservatuarlarda profesyonel Karagöz sanatçısı yetiştiriyorlar. Eğer "Karagöz ile Hacıvat neden öldürüldü ?" diye bir soru sorulursa bunun cevabı şudur: Karagöz Hacıvat bu sanatımıza değer vermeyen Kültür Bakanlarımız, üniversitelerde bu konuyla ilgili bölümler açmayan Milli Eğitim Bakanlarımız, gazete, dergi ve televizyonlarda yer vermeyen yayıncılarımız, Batı'dan gelen her şey güzeldir, bizim olanlar değersizdir diye düşünen insanlarımız, velhasıl hepimiz tarafından öldürüldü. Masum değiliz hiç birimiz..

Emin ŞENYER

www.karagoz.net

Kısa bir karagöz atışması:

Hacıvat: Ah karagözüm gelir gelmez neden bana öyle vurursun, bir vurdun vallahi aklım başımdan gitti

Karagöz: Yahu  Hacıvat, insanların aklı başında mı olur ki aklım başımdan gitti diyorsun

Hacıvat: Tabii ki başında olur Karagözüm

Karagöz: Hacı cav cav, insanların aklı başında olur diyorsun, yahu görmüyor musun, her taraf kan, gözyaşı, savaş... İnsanların aklı başında olsa dünya bu hallere düşer miydi hiç.

Hacıvat: Aman karagözüm yine zülfü yare dokundun, yıktın perdeyi eyledin viran, varayım sahibine haber vereyim heman..

Karagöz: Her ne kadar sürç-i lisan ettikse affola....

Sn. Bülent Akay, Karagöz ve Hacivat sizce gerçek canlı bir varlık olarak yaşadı mı?

Evet yaşadı, çünki bildiğimiz yaşayan insanların bile öldükten bir süre sonra unutulduğuna şahit olmuşuzdur, yaşamamış insanların beşyüz yıldan beri unutulmaması mümkün değil.

Karagöz eskiden mum ışığında oynatılırdı, mumun verdiği titrek ışık vardı acaba elektrik ışığı estetiğini öldürdü mü?

Estetik olarak düşünüldüğünde evet. Fakat yeniliklere de kapalı olmamak gerekir. Eski usul ve yeni usul olarak devam edilerek oynatılabilinir.

Karagöz oyununa Yunanlılarda sahip çıkıyor bu konuda ne düşünüyorsunuz?

 “Yemeyenin malını yerler” atasözü bence durumu izah eder, fakat eskiden Yunanistan Osmanlı İmparatorluğunun bir eyaleti idi. Dolayısıyla sonradan diye bir şey yok, biz sahip çıkmazsak birileri sahip çıkar.

Karagöz oynatıcısı olmaya ne zaman karar verdiniz ? Bu kararı vermenizde sizi etkileyen nelerdi?

Bence her şey çocuklukta başlıyor. Bende altmışlı yıllarda radyodan karagöz ustası Hayali Küçük Ali'yi dinleyerek Karagöz'ü sevdim, ayrıca kitaplarda gördüğüm Karagöz tasvirleri çok ilgimi çekti ve resim yeteneğimde olduğu için kendi figürlerimi yapabildim.

Kimlerden ders aldınız sizi yetiştiren ustalarınız ?

Ders aldığım ustalarım Orhan Kurt, Tacettin Diker, Metin Özden, Ünver Oral.

Gösterilerde yardımcılığınızı eşiniz yapıyor onun ilgisi nasıl? Karagöz oyununda geleneksel olarak yardımcılık hakkında bilgi verirmisiniz?

Karagöz oynatan ustaya Hayali denir, yardımcısına da Yardak, Yardak, def ve müzik aletlerini kullanır, sırası geldikçe tasvirleri ustaya vererek yardımcı olur, eşim de bir dönem kurslara katılmıştı, şimdi benim yardımcım.

Son olarak Karagöz Hacivat oynatıcılığının tekniğinden ve özelliklerinden kısaca bilgi verirmisiniz?

Perde gerisinde, sopalara takılmış tasvirleri usulüne uygun tutarak sesle uyumlu, senkronize hareketler esastır. Araba kullanmak gibi, Karagöz oynattıkça ses kullanımı ve tasvirlere hakimiyet gelişir. Tasvirlerin perdeye yansımasını sağlayan ışığın açısı ve şiddeti de önemlidir.

Röportaj : Bülent SUBERK

Tüm Hakları Saklıdır © All Rights Reserved

www.fotoritim.com Sitesinde Bulunan Yazılı ve Görsel Eserlerin Bütün Hakları ve Sorumluluğu Eser Sahiplerine Aittir.

All Images and Text Published in www.fotoritim.com are Copyright © Protected by The Author, All Rights Reserved.

Use By Author Permission Only.