MANTALAR DİYARI

YAP

Kuzey Pasifik’te Filipinler’den Hawai’ye kadar uzanan Mikronezya’nın iki bin egzotik adasından birisi Yap. Adalar topluluğunun en ilginç ve geleneksel insanları burada yaşıyor. Yap’ın ne kadar enteresan bir yer olduğu havaalanına adım atar atmaz hissediliyor. Turistleri altlarında yapraktan bir etek ve üstlerinde sadece çiçeklerden oluşan egzotik kıyafetleri ile üstsüz genç kızlar karşılıyor. Köylerde kast sistemi devam ettiğinden kabile reisi, kamu görevlilerinden ve diğer resmi otoritelerden daha fazla politik güce ve yaptırıma sahip. Reis ne derse o oluyor.


Erkekler günlerini Faluw adı verilen ahşap, bambu ve iplerle yapılan Erkek Evleri’nde geçiriyor. Adından da anlaşılacağı üzere buralara kadınlar giremiyor. 7’den 77’ye hemen hemen herkesin dudakları kıpkırmızı ve ön dişleri çürük. Bunun sebebi, çiğnedikleri buw adındaki kafa yapıcı betel nut. Betel nut adındaki hurma büyüklüğündeki meyve yeşil iken toplanıp ortadan ikiye bölünüyor, üzerine önceden hazırlanmış kurutulmuş sert mercan tozu dökülüyor ve biber yaprağı ile sarılıp çiğneniyor. Çiğneyenler gülücükler saçıyor. Yaplılar geçmişte para birimi olarak kullandıkları taş para ile ünlü. Uzun yıllar boyunca 400 km uzaklıktaki Palau Adası’ndan çıkan kristalleşmiş kireçtaşını işleyerek 3,5 metre çapında ve 5 ton ağırlığında tekerlek biçiminde para yapmışlar. Bozuk para olarak da aynı taşın küçüğünü kullanmışlar. Rai adı verilen bir zamanların para birimi olan taş para günümüzde yerini Amerikan Dolarına bırakmış.

Yukarıdan bakıldığında üçgen şeklinde bir ada gibi görünüyor Yap.  Ancak yaklaşınca sık mangrov ormanlarının arasından geçen üç uzun ve dar kanalın adayı 4 büyük kara parçasına ayırdığı anlaşılıyor; Yap, Tomil-Gagil, Maap ve Rumung. Adaları ayıran dar ve sığ kanalları, mangrov bataklıkları ve denizçayırları ile çevreliyor. Gel-git hareketleriyle suların yükselmesi ve alçalması kanallarda akıntıya sebep oluyor. Deniz seviyesi alçalırken kanallardan akan su etrafını saran bereketli bölgelerdeki besinleri okyanusa taşıyor. Okyanusa açılan iki önemli kanal doğuda Goofnuw ve batıda Mi’il Kanalları günde iki defa gelen ve giden gel-git ile lagünün içine ve dışına su akımı sağlıyor. İşte bu ilginç coğrafi oluşum, adayı çevreleyen denizlerin dünyaca ünlü misafirlerini cezp ediyor: Plankton zengini denizleri seven mantalar (Manta birostris) Yap’ın dar kanallarında yaşamayı tercih ediyor. Mantalar altı metreye ulaşan boyları ile okyanusların sakin devleri. Uçurtmaya benzeyen dev gövdeleri ve uzun kanatlarının aheste hareketleri sayesinde çok kuvvetli akıntıda bile efor harcamadan ilerlerken balerinler kadar zarifler.

Dev cüsselerine rağmen sadece plankton ve küçük balıklarla besleniyorlar. Her gün temizleme istasyonu adı verilen kayalıklara sürtünerek vücutlarındaki parazit ve ölü deriden kurtuluyorlar. Kanalları her sene 70’e yakın farklı tür mantanın ziyaret ettiği düşünülüyor. Doğudaki Goofnuw kanalında toplanmaları Kasım ve Aralık aylarında adet olarak zirveye ulaşıyor. Toplanmaya başladıkları Eylül ayında bile her dalışta inanılmaz bir şekilde birçok manta ile yüzme imkanı bulmak mümkün. Akıntıda hiç efor harcamandan dalış grubumuzun üzerinden nazikçe süzülüyor ve en yakındaki temizleme istasyonuna ulaşıyorlar. İlk önce tek bir manta birkaç dakika sonra da dörtlü grup geliyor. Biz ise kumluk zeminde hiç kıpırdamandan mumya gibi bekliyoruz. Onları ürkütmemek adına neredeyse nefes bile alıp veremiyoruz. Ani bir hareket veya panikleme sonucu biraz hızlı nefes alıp versek çıkardığımız hava kabarcıklarından ürkeceklerini ve hızla kaybolup gideceklerini çok iyi biliyoruz. Hareketsiz bekleyişimiz kısa sürede netice veriyor ve meraklarını yenemeyen mantalar uzansam dokunacağım mesafeye kadar yaklaşıyorlar.

Fotoğraf çekmeyi bırakıp inanılmaz anın keyfini çıkarmaya başlıyorum. O kadar yakına geliyorlar ki, içimden engel olamadığım bir ses “haydi dokun” diyor. Mantalara zarar vermemek için içimden gelen sesi dinlemeyip kendime zor da olsa hakim oluyorum. Sadece kolumu yukarı kaldırıp bana gelmelerini bekliyorum. Kanal boyunca bir aşağı bir yukarı yüzerken kanatlarının aheste vuruşları kartalların ağır çekim uçuşlarını andırıyor. Sonunda adının Yoko olduğunu sonradan öğrendiğim dev manta üzerime gelip tam bana çarpacakken zarafet dolu bir kanat hareketiyle hafif bir sürtünmeyle temas sağlayıp merakını bir nebze gideriyor. Benzer muhteşem anları dalış arkadaşlarım da benimle birlikte büyük bir zevk ile tecrübe ediyorlar. Kanaldaki diğer sualtı canlıları ziyaretçilerin ilgisini mantalardan kendilerine çekmek için uğraşsalar da başarılı olamıyorlar. Yap’ın yıldızı mantalar. Sualtında adeta balerin gibi dans eden nazik devleri görmek, onlara bir kere dokunmak için dünyanın bu ücra köşesine turist yağıyor. Erkek evleri, taş paraları, dünyaca meşhur mantaları ve diğer sualtı güzellikleri ile dünyanın ulaşılması en zor yerlerinden biri olan Yap belki de arda kalan son bakir yerlerin başını çekiyor.

Levent KONUK
 

MANTALAR

Parmak İzi
Her birey gövdesinin altındaki siyah ve beyaz lekelerle tanınabiliyor ve diğerlerinden ayırt edilebiliyor. Bu şekiller parmak izi kadar kesin belirleyici oldukları için bilim adamlarına mantaların nüfusu konulu çalışmalarında çok yardımcı oluyor. 

 

 

Evrim Geçirmişler
Mantalar evrim sürecinde dip balıkları olmaktan çıkarak pelajik bir tür olarak değişime uğramışlar. Dilbalığı gibi kumda görünmeden saklanmaya yarayan düz ve yassı gövdeleri zaman içinde okyanusun en iyi yüzücüleri haline dönecek şekilde modifiye edilmiş. Çok kuvvetli akıntılara karşı bile hiç hareket etmeden vücutlarının yardımıyla durabiliyorlar.

 

 

Balerin Gibi
Mantalar (Manta birostris) altı metreye ulaşan boyları ile okyanusların sakin devleridir.  Uçurtmaya benzeyen dev gövdeleri ve uzun kanatlarının aheste hareketleri sayesinde çok kuvvetli akıntıda bile efor harcamadan ilerlerken balerinler kadar zarifler.  

 

 

Yavru Yoldaşlar
Yavru altıngezgin balıkları (Gnathanodon speciosus) mantanın 6 metreye kadar uzayabilen kanatlarının altında güvende. Boyları 5 cm’ye kadar olan yavrular; manta, köpekbalığı, gibi gezici balıkların arasında gruplar halinde geziyorlar. Kanatlarının altına saklandıkları manta (Manta birostris) tarafından yenemeyecek kadar hızlı ve küçük oldukları için düşmanlarından korunmak için uygun bir yer.  Kavgada abisinin arkasına saklanan çocuklar gibi gezicilerin yanında yüzerken onlara yaklaşmaktan çekinen avcılardan korunmuş oluyorlar.

 

 

DİĞERLERİ

Kısa kollu ortakçı karides
Periclimenes brevicarpalis 

 

 

Karşılıklı Menfaat
Ortakyaşam, iki farklı türün bir arada bulunduğu ve türlerden birinin yaşamının diğerinin yaşamıyla iç içe olduğu bir ilişkidir. Her iki türün de menfaatine olan ilişkiye mutualizm adı veriliyor. Porselen yengeci (Neopetrolisthes maculatus) ile anemon (Heteractis mangnifica) arasında karşılıklı menfaate dayanan mutualistik ilişki var.Yengeç, anemonun zehirli dokunaçları arasında kendisine güvenli bir yaşam alanı sağlarken, anemon da yengecin besin artıklarından faydalanıyor. Ancak, porselen yengecinin nasıl olup da anemonun zehirli dokunaçlarından etkilenmediği henüz bilimadamları tarafından anlaşılamamış. 

 

 

Anemonbalığının Dansı
Doğada ilişkiler genelde çok açıktır; ya dostça ya da düşmancadır. Anemonbalıkları anemonları canlı kaleler gibi kullanıyorlar. İçeriye ilk girişlerinde onlar bile anemonun saldırısına uğrayabiliyor. Anemonbalığı (Amphiprion chrysopterus) ilk önce dokunaçlar arasında dikkatli bir şekilde dans eder ve bu şekilde anemonun sıvısıyla kaplanır ve sonunda iğnelerin yakıcı etkisinden kurtulur.

 

Kızılkuyruk
Kızılkuyruklu kelebekbalıkları (Chaetodon lunulatus) resifin 20 metreye kadar olan sığ sularında ve genellikle çiftler halinde yaşıyorlar.

 

 

Gece avcısı
Günü genellikle kayalıkların arasında saklanarak geçiren yuvarlak yengeç (Carpilius convexus) gecelerin korkusuz avcısı.

 

 

Büyüleyici Güzellik
Mürekkepbalığının gizemli güçleri vardır. Avlanırken derisinin altındaki pigment hücreleri şaşırtıcı bir görüntü yaratmak için sürekli renk değiştirir. Bu renk değişimi ölümcül bir güzellik yaratır ve etkisi hipnoz edici olur. Büyüleyici güzellikten etkilenen av, mürekkepbalığının giderek yaklaştığını fark edemez ve kısa süre sonra yem olur.

 

 

Hayat müşterek
Ortakyaşam, iki farklı türün bir arada bulunduğu ve türlerden birinin yaşamının diğerinin yaşamıyla iç içe olduğu bir ilişki. Anemonbalığı kötü bir yüzücü olduğu için açık denizde uzun süre hayatta kalmayı başaramaz. Bu yüzden ömrünün neredeyse tamamını anemonun güvenli yuvasında kiracı olarak geçirir. Anemonun zehirli dokunaçları muhteva ettiği zehir ile diğer ziyaretçileri felç ederken anemonbalığına zarar vermiyorlar. Böylece anemonbalıkları hem düşmanlarından korunmuş oluyor, hem de anemonun yakaladığı besin artıkları ile besleniyor. Ev sahibi kiracı ilişkisi aslında her iki tarafın da yararına olan bir ilişki. Anemonbalığı (Amphiprion chrysopterus) ev sahibi anemonun içinde (Heteractis crispa) güvende. 

 

Mercan Düşmanı
Dikenlerin tacı denizyıldızının (Acanthaster planci) masum görünüşünün altında büyük bir tahrip gücü gizli. Onlar sert mercanların en büyük düşmanı. Özellikle çok hızlı büyüyen Acropora türü mercanların polipleri ile besleniyorlar. Sert mercanların çok hızlı yayılarak doğal dengeyi bozmasını engelliyorlar. Ancak sayıları çok arttığı zaman taş mercanları olması gerekenden çok daha fazla tüketerek denizaltını dinamit patlamıştan beter ediyorlar. En önemli doğal düşmanları olan tritonun kabuk koleksiyoncuları tarafından çok talep görmesi sonucu aşırı avlanması dikenlerin tacı denizyıldızının hızla çoğalmalarına ve resiflerin yok olmasına sebep oluyor.

 

Kafalar iyi
7’den 77’ye hemen hemen herkesin dudakları kıpkırmızı ve ön dişleri çürük. Bunun sebebi, çiğnedikleri buw adını verdikleri kafa yapıcı maddenin ilk çiğnendiğinde kırmızı bir boya salması ve asitli olması yüzünden diş minesini eritmesi.

 

Taştan Para
Yaplılar uzun yıllar boyunca kristalleşmiş kireçtaşını işleyerek 3,5 metre çapında ve 5 ton ağırlığında tekerlek biçiminde para yapmışlar. Rai adı verilen bir zamanların para birimi olan taş para günümüzde yerini Amerikan Dolarına bırakmış.  

---

FOTORİTİM ARŞİVİNDEN : 

Levent Konuk : Wakatobi'nin Renkleri 
Levent Konuk : Sualtında Fotoğraf Çekmek  

---

Tüm Hakları Saklıdır © All Rights Reserved

www.fotoritim.com Sitesinde Bulunan Yazılı ve Görsel Eserlerin Bütün Hakları ve Sorumluluğu Eser Sahiplerine Aittir.

All Images and Text Published in www.fotoritim.com are Copyright © Protected by The Author, All Rights Reserved.

Use By Author Permission Only.