“İnsanoğlunun içindeki şiddetten bir gün tümüyle arınması mümkün olacak mı?”

Bu soruya Freud, “İnsanlık uyguladığı vahşetin sonuçlarını görürse ve bunlarla yüzleşebilirse bir ümit vardır. Şiddetten arınmak için geçmişteki vahşet içeren ayıplarınızla toplum olarak yüzleşmeniz ve bu ayıpları tamir etmeniz gerekiyor. Bir toplumda şiddet dışı kültür ancak yüzleşmeyle yerleşebilir.” şeklinde cevap verir.

Bu sayımızda gazetecilik mesleğinin efsanelerinden Eddie Adams’ın bir fotografını inceleyeceğiz.

Önce Eddie Adams’ı biraz tanıyalım. Tam 13 savaşta foto muhabiri olarak izleyen Adams, Richard Nixon'dan Başkan Bush'a kadar onlarca Amerikan başkanı ile Papa John Paul II, Deng Tiaoping, Enver Sedat, Fidel Castro ve Mihail Gorbaçov gibi kudretli isimleri objektifiyle  dünyaya yansıttı. Ama onu bir anda, rahatsız eden bir içerikle de olsa şöhrete taşıyan, 1 Şubat 1968'de, Vietnam Savaşı esnasında, Saygon'un Çin bölgesindeki Cholon Caddesi'nde çektiği tek bir kare oldu. Etraftan yağan mermilere aldırmadan savaşı belgelemeye çalışan Adams ve NBC TV ekibi, Güney Vietnamlı askerlerin elleri kelepçeli bir Vietkong esirini meydana sürüklediklerine şahit oldu. Sorgulanacağını düşünüyorlardı. Ama beklemedikleri bir anda Güney Vietnam Polis Şefi Yüzbaşı Nguyen Ngoc Loan, tabancasını çekerek mahkümu kafasından vurdu. Mermi ile adamın kafasının buluştuğu anı yakalayan Adams'ın karesi, dünyanın tüm önde gelen gazetelerinin manşetini süsleyecekti. Bu kare, Vietnam Savaşı'nın en unutulmaz anılarından biri oldu.

Bu fotografı okumaya başladığımızda küçük bir hatırlatma yapmadan geçemeyeceğim. Bir görseli okurken alfabeye göre gözlerimiz de aynı işlemi uygular. Şöyle ki; bizler soldan sağa okurken gözlerimiz de taramayı bu hat üzerinde yapar. Araplar ise sağdan sola taramayı yaparlar. Biz de “studium”a  soldan sağa yapacağız.

Bu taramayı yaparken ilk gözümüze çarpan; kadrajın solundan giren askerdir. Askerin bakış istikameti bizi doğrudan infaz edilen kişiye yöneltiyor. Biz orada bir olaya tanık ederken ortam hakkında bilgiye bu taramalardan ulaşıyoruz.

Kadraja sol taraftan giren askerin yüzündeki ifadeden ve onun yönlendirdiği olaydan anlaşılacağı üzere sokak ortasında yapılan infaz esnasında polis şefi tabancanın tetiğine basmış ve mermi tabancadan fırlamış, infaza uğrayan vietkong’un kafasından tam çıktığı sırada an durmuştur adeta. Bu patlama ile soldaki askerin yüzünde bir refleks oluşmuş. Bu hareket sanki başka infazlarda görev alabilecek bir askerin psikolojisini de yansıtmış gibi durmaktadır. Kadraj içerisinde sol kenarda adeta sıkışmış gibi durması da adeta o askerin bulunduğu durumun sıkışmışlığını da bizlere yansıtmaktadır. Söz konusu askerin fotografta yer almaması durumunu göz önüne aldığımızda ise sanki bu infaz boş bir sokakta yapılmış izlenimi verecektir. Ama o askerin oradaki durumu ve kadraj içerisinde arka planda belli belirsiz yürüyen kişilerin ve araçların olması, infazın bize gündelik yaşamın devam ettiği bir zaman diliminde gerçekleştirildiği havası vermektedir.

“Başkalarının ölümüne tanıklık ederken kendi ölümümüzün de yaklaşmakta olduğunu görmemiz bize bu fotografın etkisini vermektedir.”

Şimdi infaz edilen gencin üzerinde taramamıza devam edelim. İnfaz edilen gencin yüzünden ve kıyafetinden anlaşılacağı üzere infaz öncesi hayli tartaklanmıştır. Ve biz ölümünden önceki son ana tanıklık etmekteyiz. ”Başkalarının ölümüne tanıklık ederken kendi ölümümüzün de yaklaşmakta” olduğunu görmemiz bize bu fotografın etkisini vermektedir. Bu fotografın dünya kamuoyunda ses getirmesinin ve kısmen Vietnam’daki Amerikan vahşetinin sona ermesine neden olan etkisi de sanırım budur. Bütün dünya medyası tarafından birinci sayfadan kullanılan bu fotoğraf, Vietnam'da neler olduğuna dair Amerikan kamuoyunda da ilk tartışmaların yapılmasına yol açmıştı

Son olarak kadrajın sağında yer alan ve o sokakta yer almasına rağmen sanki o ortamda değilmiş gibi ilgisiz yoluna devam eden askerin tavrına. O merminin kafatasından çıkabileceğini bilmesi gereken asker mermi yolunda olmasına rağmen bundan dolayı herhangi bir refleks göstermemiş adeta sıradan bir işin yapılmasına alışık bir tavır sergilemektedir. Belki polis şefinin tavrından daha ürkütücü olan budur. Bir kişinin duygusunu yitirmek. Bu kadrajda bu askerin duygusunu yitirmiş tavrı/olayı sıradanlaştıran tavrı benim için bu fotograftaki “punctum”dur. Beni en çok etkileyen de birçoklarından farklı olarak bu askerin sıradanlaşmış hareketidir. 
 

Bu fotograf Eddie Adams’a 1969 yılında Pulitzer ödülü kazandırdı. Ama bu fotografı asla herhangi bir sergisinde kullanmadı. Ama fotografın arka planıyla ilgili anekdotları aktarmaktan da geri durmadı. O’na göre bu fotografı gören herkes polis şefi Loan'u kınıyordu; ama infaz ettiği adamın birkaç saat önce Loan'ın yardımcısının ailesini katlettiğinden kimsenin haberi yoktu. ‘Her fotografın bir hikâyesi vardır; ama bazen fotograf, hikâyenin bütününü anlatmadığı için yanıltıcı olabilir.' diyordu Adams. Tıpkı savaşlarda bedenlerini kaybedenlerin yanında duyguları ölen milyonlarca kişinin varlığının neredeyse hiçbir bütünde yer almadığı gibi. Ama şu bir gerçektir ki SAVAŞ DAHA ÇOK DUYGULARI ÖLDÜRÜYOR.

NOT: Bu fotograf okumasını Adana’da 13 Kare Fotograf Festivali sırasında AFAD üyelerinden oluşan bir arkadaş grubuyla ortaklaşa yaptık.(Koray Özözen, Selda Dölekoğlu, Aslı Şah Yayıcı, M. Hakan Çaylar, Kenan Niron, Resmiye Kaya )

KAYNAKÇALAR

Ali İhsan Ökten : Fotoğraf Yazıları : Fotoğrafın Eleştirel Gücü 02 Kasım 2008

Berger, J. (1999). Görme Biçimleri. İstanbul: Metis Yayınları.

Mulvey, L. (1997). "Görsel Haz ve Anlatı Sineması",

Barthes Roland  “ Camera Lucida”

Öztürk, R. (2000). Sinemada Kadın Olmak. İstanbul: Alan Yayıncılık.

Ryan, M. ve Kellner, D. (1997). Politik Kamera: Çağdaş Hollywood Sinemasının İdeolojisi ve Politikası. İstanbul: Aykırı Yayınları

Hasip AKGÜL(1999)Görme Kılavuzu İstanbul Akış Yayıncılık

Maruf ŞİNİK 
 

FOTORİTİM ARŞİVİNDEN :

Maruf Şinik : Fotoğraf Okumaları 1
Maruf Şinik : Fotoğraf Okumaları 2
Maruf Şinik : Fotoğraf Okumaları 3 : Bir Yıldızın Ölümü   
Maruf Şinik : Işıkla Çizdiğim Yaşam

Use By Author Permission Only.