Türk Tarihinde At

“Kuş kanadı ile Türk atı ile”

Kaşgarlı Mahmut

Türkler, tarihte atlarla olan sıkı bağları ve at yetiştiriciliği ile tanınırlar. Göçebe bir yaşamları olan Türklerin atlarla olan münasebetleri bozkır ikliminin koşulları ile de alakalıdır. Ayrıca at, bozkır yaşamında ticari bir varlık, yaşamsal kolaylık ve savaşlarda büyük bir üstünlüktür. Eskiçağda böyle önemli bir hayvan olan atın bozkır ve göçebe kültürünü benimsemiş Türkler tarafından yaşamlarının bir parçası haline getirilmesi normal karşılanmalıdır. Bu kadar çok yaşamların içlerine girmiş olan atçılık ve yetiştiricilik, Türklerin kültürlerini, dinlerini, yaşayış biçimlerini de etkilemiştir.

• Çinliler Türklerden bahsederken; Yaşamları atlarına bağlıdır… derler
• Çin ve Arap kaynaklarında Türklerin at yetiştiriciliği ile uğraştıkları ve yetiştirdikleri atları komşu ülkelere sattıkları bilgisi geçmektedir.
• Ayrıca Çin kaynaklarında 11 cins Türk atından bahsedilir.
• Kaşgarlı Mahmud’un, “Divanu Lügati’t Türk” adlı eserinde; “At Türk’ün kanadıdır” der.
• Batılı yazarlardan Sidonius’a göre “At, başka bir kavmi sadece sırtında taşır, ancak Hun kavmi at sırtında ikamet eder”  demiştir.
• Avrupalılar Hunları; “At’a yapışık kavim” olarak adlandırmıştır.
• Bizans kaynakları Türklerin atlar ile bağlarından şöyle bahseder “Türkler sanki at üstünde doğmuşlardır, yerde yürümesini bilmezler”.
• Bu bağı ölüm bile ayıramaz. Orta Asya’daki Türklerin mezarlarında yapılan kazılarda atlarıyla birlikte gömüldüğü tespit edilmiştir.
• Türklerde at yetiştiriciliği altı bin yıl öncesine dayanmaktadır. İlk ehlileştirmenin de Türkler tarafından yapıldığı tespit edilmiştir.
• Şaman mitolojisinde at ölümün ve sezginin sembolüdür. Gökyüzünde ve yeryüzünde yeri vardır. Tanrının insanlara yardım etmesi için atlara ihtiyaç vardır.
• Türklerin şaman ayinlerinde asalarının başında at sembolleri bulunmaktadır. Bu da diğer dünyaya göç edilmesi sırasında ölen kişiye yardım edecek hayvanın at olduğunu gösterir.
• Efsaneye göre Türk gökyüzünden yeryüzüne at ile inmiştir.
• Tanrı ile iletişim kurmak kanatlı bir at sayesinde oluyordu.
• Köroğlu’nun metinlerinde de uçan at efsanesine rastlıyoruz.

                   Kırat’ımın elinden babam can mı kurtulur?

                   Elma gözlü Kırat’ım benim

                   Canım Kırat gözüm Kırat

                   Sana olsun murat

                   Her yanında çifte kanat

                   Uçar gider ha gider, ha gider

• Kazaklara göre at rüzgardan yaratılmıştır.
• Sudan çıkan at efsanesi de Türklere aittir. Arap devleti idaresindeki Türk orduları at yetiştiriciliği yaparlardı. Bağdat civarında yapılan yetiştiriciliğin efsanesi de bu atların göl aygırından türediğine inanılır. Önemli olan nokta ise; meşhur Arap atı neslinin de bu soya dayandığı söylenir.
• Köroğlu’nun Elaziz rivayetinde, Köroğlu’nun babası atları seçerken tuzlu göle sürer bir tek Kırat kurtulur. Bu atın da aygırı neslinden geldiğine inanılır.
• Dede Korkut destanında da hapse düşen adamın atının kendisini 16 yıl beklediğinden söz edilir.
• Manas destanında Kökötöy Han’ın atı Maaniker’den şöyle bahsedilir.

                   Kanadı altı, ayağı dört

                   Bulutlu göğün altından

                   Dönüverir çitin üstünden

                   Yürür mü uçar mı görünmez,

                   İnsanlarca bilinmez.

• Efsaneleşmiş atlardan Türk tarihinde bir de Kamertay vardır. Bu at gül suyu içer, badem yer, havada rüzgar gibi gider. Sevdiği adamı istediği yere göz açıp kapayıncaya kadar ulaştırır.
• Ayrıca destanlarda geçen efsane atlar ilk önce sahibini bindirmez daha sonra kahramanın gücünü görür ve onunla dost olur. Birçok Türk destanında bu tip hikayeler geçmektedir.
• Türk tarihinde atlar konuşur ve sahibiyle dertleşir ve sahibine öğüt verir.
• At kurbanı da çok eski bir Türk geleneğidir. Hükümdar öldükten sonra Tanrı Gölüne diri atların atıldığı ve kurban edildiği bilinir.
• Kurban edilecek atların arasında kır ve beyaz seçilmektedir.
• Manas’ın doğduğu gün Yakup Han “ak boz kısrak” kurban eder.
• Kurban edilecek at, boğularak yada bel kemiği kırılarak öldürülür. Hayvanın canı çıkmak üzereyken, ellerinde tuttukları ekmek atın yanına getirilir. Böylelikle çıkan talih ve mutluluğun ekmeğe karıştığına inanılır.
• Kurban edilen hayvanın kemikleri kırılmaz. Ateşte yakılır veya gömülür. Kimi özel ayinlerden sonra kemikler toplanır bir kaba konur ve kayın ağacına asılır.
• Türklerde önemli bir yas adeti ölünün bindiği atın kuyruğunu kesmektir.
• MS 983-985 yıllarında Uygur başkentine giden Çinli elçi Wang Yente, Uygur Türklerinde mülkiyetin at renklerine göre düzenlendiğini belirtir. Peçenek Türklerinde de benzer biçimde, boylar atların renkleriyle vurgulanır. Sekiz boydan oluşan Peçenekler’in atlara bağlı olarak aldıkları adlar şöyledir:

1.      Yavdı Erdim: Parlak Erdem. Parlak atları olan Erdem boyu.

2.      Kürekçi Çor: Gök (Mavi) Çor. Gök (mavi) atları olan Çor'un boyu.

3.      Kabukşın Yula: Ağaç kabuğu renginde atları olan Yula'nın boyu.

4.      Suru Kül-Bey: Boz atları olan Kül-Bey'in boyu.

5.      Kara Bay: Kara atları olan Bay'ın boyu.

6.      Boru Tolmaç: Koyu renkli atları olan Dilmaç'ın boyu.

7.      Yazı Kaban: Kaban boyu (net değildir).

8.      Bula Çoban: Alaca atları olan Çoban'ın boyu.

At ile ilgili atasözleri

• Abdal ata binince bey oldum sanır, şalgam aşa girince yağ oldum sanır.
• Acemi katır kapı önünde yük indirir.
• Acemi nalbant gavur beygirinde dener kendini.
• Mesleğinde ustalığa erişmemiş kimse, ilk denemelerini telef alınmasına acınmayacak malzeme üzerinde yapar.
• Aç at yol almaz, aç it av almaz.
• Ağanın gözü ata tımardır.
• İşveren, birlikte çalışıp yorulmazsa, işçi var gücüyle işe sarılmaz.
• Alçak at binmeye kolay, öksüz çocuk dövmeye kolay.
• Alçak ata binmek, güçsüz, korunmasız kimseyi dövmek marifet değildir.
• Alma alı, sat yağızı, bin doruya, besle kırı.
• Biniciler al ve yağız renkli atları tutmazlar. Doru ve kır donlu atları makbul sayarlar. Atını ona göre seç.
• Almadığın hayvanı kuyruğundan tutma.
• Alma sarı, satma sarı, kapındaysa tutma san.
• Sarı donlu atı ne beslemeli ne de alıp satmalıdır.
• Arık ata, kuyruğu da yüktür.
• Halsiz kişi, kimseye yardım edecek durumda değildir. Bu yardım ne kadar az ve yardım edilecek kişi ne kadar yakını olursa olsun.
• Arslan kükrerse atın ayağı kösteklenir.
• Ata arpa, yiğide pilav.
• Ata binen, nalını mıhını arar.
• Ata binersen Allah'ı, attan inersen atı unutma.
• Ata da soy gerek, ite de.
• At, adımına göre değil, adamına göre yürür.
• Ata dost gibi bakmalı, düşman gibi binmeli.
• Ata eyer gerek, eyere er gerek.
• At arıklıkla, yiğit gariplikle.
• At, at oluncaya kadar sahibi mat olur.
• At, avrat, pusat(zırh) emanet verilmez.
• At beslenirken, kız istenirken.
• At binenin, kılıç kuşananın. (Zilyedin mülkiyet karinesi)
• At binicisini bilir.
• At bulunur meydan bulunmaz, meydan bulunur at bulunmaz.
• Atı atasıyla, katırı anasıyla.
• İyi kişi temiz soyu ile, kötü kişi karışık soyu ile tanınır.
• Atım tepmez, itim kapmaz deme.
• Atına bakan ardına bakmaz.
• Atın bahtsızı arabaya düşer.
• Atın dorusu, yiğidin delisi (makbuldür).
• Atın ölümü arpadan olsun.
• Atın ürkeği, yiğidin korkağı.
• Atın varken yol tanı, ağan varken el(halk) tanı.
• At ile avrat yiğidin bahtına.
• Atlar nallanırken kurbağa ayağını uzatmaz.
• Atlar tepişir, arada eşekler ezilir.
• Atlıya saat olmaz.
• At ölür, itlere bayram olur.
• At ölür meydan kalır, yiğit ölür şan kalır.
• At, biniciye göre kişner.
• Atta, avratta uğur vardır.
• Atta karın, yiğitte burun.
• İyi koşan atın karnı, yiğit erkeğin burnu büyük olur.* *E.N.: Karadeniz halk deyişi
• Attan düşene yorgan döşek, eşekten düşene kazma kürek.
• At yedi günde, it yediği günde semirir.
• At yiğidin yoldaşıdır.
• Beleş atın dişine bakılmaz.
• Bin atın varsa inişte in, bir atın varsa yokuşta bin.
• Bir mıh bir nal kurtarır, bir nal bir at kurtarır, bir at bir yiğit kurtarır, bir yiğit vatan kurtarır.
• Hiç bir işi, ödevi küçük saymamak gerekir.
• Bir (kere) sürçen atın başı kesilmez.
• Canı yanan eşek, atı geçer.
• Katıra: "baban kim?" demişler, "Dayım at" demiş.
• Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.
• Küheylan at, çul içinde de bellidir.
• Osmanlının ayağı üzengide gerek.
• Sen dede, ben dede, bu atı kim tımar ede?
• Yağmurda düşmanın koyunu, dostun atı satılsın
• Yaşı at pazarında sorarlar.
• Yumuşak huylu atın çiftesi pek yavuz olur.
• Yürük at yemini, yavuz it ününü arttırır.
• Yiğit yiğide at bağışlar.
• Yoksul âlâ ata binse, selam almaz.
• Yularsız ata binilmez.
• Yürük ata kamçı olmaz.
• Yürük ata paha olmaz.

Not: Atların ve gönüllerin fotoğrafçıları Mehduh Ekici ve Mustafa Şahbaz ustalarıma buradan selam olsun

Kaynakça:

Prof. Dr. Mehmet Şeker – Türk Medeniyeti Tarihi

Yrd. Doç. Dr. Şayan ULUSAN ŞAHİN - Türk Kültüründe At Arabası

Eyüp Akman – Türk Kültüründe ve Azerbaycan Destanlarında At

Rahşan Özen – Kayseri Folklorunda Evcil Hayvanlarla İlgili Atasözleri

Arkeologlar Derneği Mersin Şubesi

Yönetim Kurulu Başkanı

(M.A.) Arkeolog

Tuna AKÇAY

www.tunaakcay.net

akcaytuna@gmail.com

akcaytuna@hotmail.com
 

Özgürlük Anı

Deli Dumrul

Hız ve Asillik

Asil Ayaklar

Özgür Doru

Durma Anı

Kara Bale

Çoşku 

Oyun Zamanı

 
İlk An, İlk Aşk

Evinize Gelen Özgürlük

Zor Dönüş

Ceylanım

Dört Nala

Kızıl Kuyruk

Asil Ruh

Zoro

Takip

Çoşkulu Aşk

Özgürlük

Sadakat

İki Dost

T.C.D.D.

Kaçış

Dün Geceki Rüyam

Yansıma

Kaybolan Doru

Onu Aramak

Çılgın Sisler

Ferrari'sini Satan Bilge

Sadakat

Fotoğraf: Memduh Ekici

FOTORİTİM ARŞİVİNDEN : 

Tuna Akçay : Estetik Arkeoloji Fotoğrafçılığı Işığında Eskiçağ Mezarlarının Fotoğraflanması
Tuna Akçay : Bir Arkeolog ve Fotoğrafçı Gözüyle Arkeolojik Alanlarının Fotoğraflanması : Olba Antik Kenti
Tuna Akçay : Estetik Bakış Açısıyla Arkeoloji Fotoğrafçılığı  

Use By Author Permission Only.