1948 yılında İran’ın batısında ufak bir kasaba olan Ilam’da doğdum ve tüm çocukluğum ve gençliğim orada geçti. İran Ulusal Üniversitesi’nde okuyan bir mimarlık öğrencisi olarak, gerçek sanatsal ifade tarzımın ne olacağını keşfettim; fotoğrafın büyüleyici dünyası. Bu yeni ortamdaki sanat ve teknikleri keşfetmeye kendimi adadım ve profesyonel yeteneklerimi diğer ögrenci arkadaşlarımla paylaşacak seviyeye gelebildim.

Nihayetinde de, mimarlık mesleğini terkederek profesyonel bir fotoğrafçı olma hayallerimi izledim. 1976 yılında İran Kültür Bakanlığı’nda ünlü Tahran Rudecki Sahnesi’nde sahne fotoğrafçısı olarak göreve başladım. Orada Rudolf Nureyev, Herbert von Karajan ve Marcel Marceau gibi esin kaynaklarını fotoğraflayarak duyarlı insan portrelerinde ustalaşmaya başladım.

İlerleyen yıllarda, Londra Senfoni Orkestrası, Bolşoy Balesi ve birçok opera topluluğunu, ülkemin sevilen sanatçısı müzisyen Shajarian’ın konser performanslarını ve birçok sanatçının röportajlarını ve toplantılarını fotoğrafladım. Fotoğrafa ilgim sadece sanat ve kültürü belgelemekle kalmadı, Tahran’da yayınlanan bir dergi olan “Ferdowsi” için politik olaylara dair haberlerin de fotoğraflarını çektim. Bu fırsat beni ve fotoğraf makinemi 1979 İran Devrimi ve sıkıntılı sonuçlarına götüren olayların merkezinde yer almamı sağladı.

Politik faaliyetlerim yüzünden birkaç kez tutuklandım ve son tutuklanmamdan sonra iki yıl kadar hapishanede kaldım. Tüm belgelerim ve aletlerim benden alındı ve geri gelmedi. 1990 yılında Kanada’ya varışımdan sonra, fotoğraf kariyerime kaldığı yerden devam ettim ve çalışmalarımı Vancouver’ın evsiz sokak insanlarının portreleri ve bu şehirde yaşayan ve bu şehire yolu düşen performans sanatçılarının portreleri üzerine yoğunlaştırdım.

Fotoğraflarım New York Press, Street Corner, Megaphone, Danish Weekly, Weekendavisen Berlingske ve bir Alman dergisi olan Max’ta yayınlandı. Son çalışmalarım Vancouver’da bulunan Exposure Gallery ve Gallery Gachet’te sergilendi.

Mimari ile içli dışlı olduğunuz ilk bakışta söylenebilir zira yalnız insan imgelerinin yanı sıra (tarzı ve ruhu birbirinden çok farklı olsa da hem İran’daki hem de Vancouver’daki) mimari yapıları kompozisyonunuzun ana öğesi olarak kullanıyorsunuz. Aslına bakarsanız, fotoğraflarınızda izleyiciyi ilk çarpan, insanları ve mekanları bir araya getiren ve birbirleri ile ilintilendiren, sessizlik hissi oluyor. Bu tespite katılır mısınız?

İnsansız mekanların ölü ve boş olduğuna ve yaşama alanları ile bir arada olamayan insanların boşlukta asılı kalacağına inanıyorum. Fotoğraflarımdaki bu iki ana unsuru görebilmek için her birinin derinlerine doğru yolculuk yapmak ve tüm özelliklerini ve karşıtlıklarını keşfetmek zorunda kaldım.

Mimarinin yaşayan heykeltraşlık olduğunu ya da Frank Lloyd Wright’ın inandığı gibi “Tüm iyi mimari değerlerin insani değerler olduğunu, aksi takdirde hiçbir değer taşımadığını”  bilmek benim mimariyi ve insanı bir arada düşünmeme neden oldu.

Bu sebeple, çalışmalarımda içinde insan varlığının olmadığı mimari çekimler çok nadirdir ve manzara fotoğraflarımın bir çoğunda bile insan hayatına dair izler vardır. Ancak çalışmalarımda portrelediğim en güzel ve insani mimari benim “mimarı olmayan mimari” olarak adlandırdığım mimaridir.

Sanatsal becerilerinizi entelektüel bir arka planla desteklediğinizi görüyorum. Bu sizin, “insanlara ve mekanlara bakmayı ilk kez öğrendiğiniz” zamanlarda sizden önceki İran’lı fotoğrafçılardan devraldığınız bir miras mı yoksa zamanla varmış olduğunuz bir sonuç mu? Mesleki geçmişinizi de göz önüne alarak şu şekilde sorayım: Fotoğraf çekmeye ilk başladığınız yıllarda İran’da fotoğraf nasıl algılanıyordu ve yaşadığınız süre içinde nasıl bir gelişim gösterdi?

İran’daki fotoğrafın tarihine dair çok eskilere gitmek istemem. İran’da yeni fotoğraf okulu Josef Karsh tarzı portreleri ile Dr. Hadi Shafaeieh ile birlikte ve fotoğraf üzerine yayınladığı bir kaç kitabı ile başlar.

Bir sonraki nesil fotoğrafçılar (ben de dahil olmak üzere), stüdyolardan çıkıp, toplumumuzdaki kültürel, toplumsal ve politik alandaki sıkıntılı noktaları ortaya koymayı hedefleyen sokak fotoğrafı üzerine yoğunlaşan genç üniversite öğrencileri ve politik eylemciler, entelektüeller arasında yetiştiler.

Bilgi akışını sağlayacak internet yoktu, kitaplar son derece sınırlı ve pahalıydı ve renkli fotoğraf bile nispeten yeni ve bütçemizin çok üstünde idi. Öğrendiklerimizin büyük kısmı kişiseldi ve daha çok birbirimizden öğreniyorduk ve kompozisyon, ışık, renk, vs. gibi genel sanat anlayışı üzerine kurulu idi.

Mimarlık okulunun kendimi eğitmek adına bana çok yardımı dokunduğunu ve kariyerim ile fotoğrafa olan ilgimi birbiri ile ilişkilendirmeme olanak sağladığını söylemek zorundayım.

Fotoğraf tarzıma yönelik daha iyi bir yaklaşıma sahip olabilmek için felsefe, sosyoloji, politika, edebiyat ve sanat tarihi gibi birçok sosyal meseleye dair kitaplar okudum.

Fotoğraf, inanıyorum ki, yalnızca iyi bir kompozisyon ya da ışık ve gölgenin sanatsal bir kombinasyonunu yaratmak değildir. Fotoğraf, hikayeler anlatmak için bir dil, haykırmak için bir ağız, diğerlerinin gerçekliği görebilmesi için bir göz tanıklığıdır. Fotoğraf, görsel şiirdir.

Bu çok iyi bir nokta çünkü sokak fotoğraflarınızda her zaman politik bir damar görmüşümdür. “Karar anını” yansıtmada “doğrudan” olma niteliğine odaklanmış gibi görünen “Batılı örneklerinizin” aksine, sizin fotojurnalizm anlayışınız fotoğrafçıyı sadece bir gözlemciden ziyade anlamın kurucu unsuru olarak öne çıkarıyor. Sanırım bu bir şekilde bugünün dünyasında sanatçının tarihsel ve toplumsal sorumluluğu ile ilgili bir şey, öyle değil mi?

İnanıyorum ki, fotoğrafçı olabilmek için acı gibi, mutluluk gibi, hayat, ölüm ve yoksulluk gibi birçok evreden geçmeliyiz. Bunlar okulda öğrenilecek dersler değil, bilmek için yaşamanız, içinde olmanız gereken konular. Ancak böylelikle “olayları ve nesneleri görmeyi” ve etrafa bakmayı kalpten öğreniriz. Bu konu ile ilgili olarak John Berger’in metinlerini okumanızı öneririm.

Kalan kısmı (ışık, kompozisyon ve kalite gibi teknik meseleler) hikayeyi daha iyi anlatmamız için bize yardım edecek araçlardır. Sokak fotoğrafçısı bir sosyolog, bir şair, bir psikiyatr ve hepsinin ötesinde bir politik eylemcidir. Ciddi bir ideoloji sahibi olmadan bir fotoğrafçı olmak mümkün değildir, yoksa duygusuz gözetleme kameralarından farkımız olmaz.

Size tamamen katılıyorum ve inanıyorum ki fotoğrafçı net bir şekilde tarafını belirlemelidir ve kendi yaratısında kişisel olarak var olmalıdır. Ama diğer kültürleri ve insanları “National Geographic tarzı” görüntüleme eğilimi düşünüldüğünde,  bu “taraf olma” meselesinin fotojurnalizmde sorunlu bir hale geldiğini düşünüyor musunuz? Kendi kültürünü ve insanlarını fotoğraflarken bile, bugünün fotojurnalizminin ve belgesel fotoğrafının büyük ölçüde oryantalist söylemleri güçlendirdiğini düşünüyor musunuz?

Bir iş, bir meslek olarak fotojurnalizm ile kaynağını kendinden alan fotoğraf projesi arasında ince bir çizgi var.

Bir fotojurnalist olarak sizden editörünüz neyi istiyorsa onu çekersiniz ve çoğu zaman bu içinde duygu olmayan istenmeyen bir iştir. Örneğin, hiçbir zaman kendi başınıza Bay George Bush’un basın toplantısında fotoğraflarını çekmeyi seçmezsiniz ama bir fotojurnalist olarak sizden bunu istediklerinde yapmak zorundasınız, isteseniz de istemeseniz de. Ama heyecanlanır da Bush’a ayakkabı fırlatırsanız bir anda kendinizi dışarıda bulursunuz.

Ama bir fotoğrafçı olarak istediğiniz yere gider, istediğinizi çeker ve kendi çalışmanızı nasıl yönlendireceğinizi seçersiniz. Duygularınızı ve fikirlerinizi ifade etmekte serbest olursunuz.

Bu durumda bile bir çok suçlama ve eleştiri ile karşı karşıya kalırsınız, lütfen Vancouver’da çektiğim şu fotoğraf için yazılmış yorumları bir okuyun:
www.flickr.com/photos/kavous/310040385/

Ama tüm zorluklara ve baş ağrılarına rağmen yaptığım iş beni tatmin etmiştir.

İnsanların hem fotoğrafçı hem de izleyici olarak belgesel fotoğrafları nasıl yarattığını konuşuyorduk. Çalkantılı bir dönemin tanığı ve estetik kaygıları olan bir fotoğrafçı olarak 30 yıl önce çektiğiniz fotoğraflara baktığınızda neler hissettiğinizi merak ediyorum.

İnsanlık olarak sığ hafızalarımız var, tarihi unutuyoruz, sonra da kafamız karışıyor ve gerçeği hayallerimizle karıştırıyoruz. Elbette, bu iki ucu keskin bir bıçak ve çoğu zaman hayatta kalabilmemizin sırrı.

Bu durum yargılarımızda hatalar yapmamıza ve onları kuramsallaştırmamıza sebep oluyor ve bildiğiniz gibi hayatımız yanlış yargılarla dolu.

İran devrimi sırasında bir fotoğrafçı, bir tanık ve eylemci rolleri ile yer almış bir insan olarak, bir kaç kez görsel hafızamı kontrol etmek ve gerçekleri kuramsal fikirlerimden ayırmak zorunda kaldım. Sonuç olarak kendimle ve diğer insanlarla büyük tartışmalara girdim ve kendi gizli dogmatizmimden kaçmaya çalıştım; tabii ki bu bana çok pahalıya mal oldu.

Bu noktayı biraz daha açabilir misiniz? Amacım sizi herhangi bir itirafa zorlamak değil. Buna hakkım da yok ama bir fotoğrafa her bakışımızda geçmişi tekrar düşünerek fotoğraftaki mekanların ve insanların anlamını ve önemini yeniden yarattığımıza inanıyorum. Ve bazen okumalarımız kültürel stereotipleri güçlendirmek üzere bizi yanlış yönlendirebiliyor. Bu beni biraz rahatsız ediyor çünkü bazen insanların fotoğraflarına yanlış kavramlar ve yargılar atfettiğimizi düşünüyorum. Sizin fotoğraflarındaki 30 yıl öncesinin İran’i ve bugünün Vancouver’ı ancak sizin öznel temsilleriniz olabilir ama fotoğraflarınızı başka insanlara gösterdiğinizde insanlar ancak zihinlerinde zaten ne varsa onu göreceklerdir. Bazen kültürel ve politik yanlış okumaları bir türlü engelleyemiyorsunuz. İnsanlar sizin fotoğraflarınıza bakarak yorum yapmaya başladığında bunu hissettiğiniz oldu mu hiç?

İnsanların zihinlerinde olanı gördükleri doğrudur, ya da daha doğru bir şekilde söylemek gerekirse, her bir görüntü insanların kendi imgelemlerini yaratmalarına yardımcı oluyor.

Ama biz şairler, ressamlar, tarihçiler ve sosyologlar, insanların çok zor fark edeceği şekillerde onları doğru ya da yanlış olarak yönlendirebiliriz. Onların duygularını tetikleyerek, neye inanmalarını istiyorsak ona inanmalarını sağlayabiliriz. Tabii, güçlü zihinleri ve ideolojileri olan insanda bunu başarmak mümkün değildir. Her neyse, yaptığımız her şey izleyiciler tarafından bir şekilde yargılanacaktır ve insanlar genel anlamda yanlış yöne doğru yönelmeyeceklerdir.

Fotoğraf çekerken sahneyi kurgular mısınız yoksa belli görüntüler için “ava çıkar mısınız”? Kendinizi anlık görüntülerin fotoğrafçısı olarak mı tanımlıyorsunuz?

Aile fotoğrafları çekerken bile sahneyi ya da ışığı kurgulamam. Ama genellikle düzgün bir arka plan ve ışık yönünü kontrol ederim ve doğru pozu yakalamak için insanların görüntüye girmesini beklerim. Çoğu zaman eğer fotoğrafın öznesini kaçıracak gibi isem, çabucak ve aniden fotoğraf çekerim. Geceleri bile ekipmanımı yanımda taşırım.

İran, Vancouver ya da Türkiye’den fotoğrafçıları takip ediyor musunuz? Bize kimleri önermek istersiniz?

Favori Flickr fotoğrafçılarım, sokak fotoğrafında Rui Palha (çok iyi bir dostum ve bu alanda dünyanın en iyilerinden birisidir), belgesel fotoğrafta Emmanuel Smague, bir fotoğraf sanatçısı olarak Murat Harmanlıklı, savaş fotoğrafında Zoriah, sokak porte fotoğrafında Tom Stone, manzara fotoğrafında ise Harald Mieling’dir. Röportaj için Rui Palha’yı tavsiye ederim.